Џабир Дерала
Во соработка со Аналитичкиот тим на ЦИВИЛ и меѓународните соработници
Специјализираните совети за Косово со седиште во Хаг закажаа изрекување на првостепената пресуда во судењето против поранешниот претседател на Косово, Хашим Тачи, и тројца други поранешни високи команданти на Ослободителната војска на Косово (ОВК) за среда, 16 септември 2026 година во 10 часот по средноевропско време.
Со ова завршува еден од најзначајните и најсложените судски процеси за воени злосторства поврзани со конфликтот во Косово од 1998–1999 година.
Покрај Тачи, на обвинителната клупа се и поранешните претседатели на Собранието на Косово, Кадри Весели и Јакуп Красниќи, како и поранешниот шеф на пратеничката група на Самоопределување, Реџеп Селими. Четворицата беа уапсени во ноември 2020 година, по што Тачи поднесе оставка од функцијата шеф на државата.
Обвинението ги товари за:
- Злосторства против човештвото: Прогон, затворање, други нехумани дела, тортура, убиство и присилно исчезнување лица.
- Воени злосторства: Противправно или произволно апсење и лишување од слобода, сурово постапување, тортура и убиства.
Според обвинителството, делата биле извршени во најмалку 40 притвори на ОВК во Косово и северна Албанија над лица кои биле перципирани како противници, вклучително припадници на српската, ромската и други заедници, како и косовски Албанци обвинети за колаборација со српските власти или за политичко несогласување со ОВК. Обвинителите тврдат дека четворицата дејствувале како дел од здружен злосторнички потфат и сносат командна одговорност.
Специјализираното обвинителство (СПО) во завршните зборови во февруари 2026 година побара затворска казна од по 45 години за секој од четворицата обвинети, образложувајќи дека тие имале директна контрола и одговорност за организираниот прогон.
Адвокатските тимови на одбраната побараа целосно ослободување за сите обвинети. Одбраната тврдеше дека ОВК немала централизирана командна хиерархија, дека злосторствата не биле дел од официјална политика, туку изолирани инциденти, и оти Тачи и останатите немале оперативна контрола над локалните единици на терен. Сите обвинети се изјаснија за невини.
Судскиот процес низ бројки
Судскиот процес официјално започна на 3 април 2023 година, а доказните постапки завршија на 18 декември 2025 година, по што во периодот од 9 до 18 февруари 2026 година беа изнесени завршните зборови на страните.
Во текот на постапката беа сослушани вкупно 134 сведоци, од кои 125 повикани од обвинителството, 7 од одбраната и 2 од правниот застапник на жртвите, додека статус на жртви со право на учество во постапката им беше признат на 156 лица.
Политички и општествен контекст
Пресудата на специјалниот трибунал, кој функционира според косовски закони, но со меѓународен судиски и обвинителски кадар и со седиште во Хаг, носи длабоки политички и емотивни импликации во регионот.
Во Косово судењето наидува на силни критики од јавноста и политичките партии и групи, каде што мнозинството ја гледа ОВК како ослободително движење против репресијата на режимот на Слободан Милошевиќ, а судот како обид за релативизација на војната. Од друга страна, меѓународните партнери и организациите за човекови права континуирано посочуваат дека одговорноста за конкретни воени злосторства и правдата за сите цивилни жртви се неопходен услов за владеењето на правото.
Изрекувањето на првостепената пресуда за поранешниот претседател Хашим Тачи, Кадри Весели, Јакуп Красниќи и Реџеп Селими претставува правна и политичка пресвртница со директно влијание врз стабилноста на Косово и поширокиот регион на Западен Балкан.
Карактерот на последиците примарно зависи од исходот на пресудата (осудителна или ослободителна), но одредени структурни процеси ќе бидат задвижени независно од конкретните казни.
Влијание врз внатрешнополитичкиот амбиент во Косово
Преиспитување на наративот за ослободителната војна: Во косовското општество борбата на ОВК има статус на темел на државноста. Евентуална осудителна пресуда, особено потврдување на тезата за „здружен злосторнички потфат“ (JCE), ќе предизвика длабок општествен шок и незадоволство. Тоа би го зголемило јавниот притисок врз институциите и би поттикнало масовни протести против меѓународната заедница, која во дел од јавноста ќе биде перципирана како неправедна кон жртвите на режимот на Милошевиќ.
Демократската партија на Косово (ПДК), чии основачи и долгогодишни лидери се токму Тачи и Весели, со години се наоѓа во процес на политичка трансформација. Ослободителна пресуда би значела огромен политички капитал за опозицискиот табор и потенцијален повратен бран на поранешните структури на ОВК во активната политика. Осудителна пресуда, пак, би ги принудила опозициските партии дефинитивно да го затворат тоа поглавје и да градат нов, пост-воен идентитет.
Иако Албин Курти има историја на главен политички опонент на Тачи, сепак, од позиција на власт мора да балансира меѓу заштитата на наследството на ОВК (каде припаѓа и Селими од редовите на LVV) и исполнувањето на меѓународните обврски кон судот. Ескалација на анти-судскиот сентимент ќе го тестира капацитетот на Приштина за одржување институционална стабилност.
Влијание врз дијалогот Приштина – Белград и меѓуетничките односи
Процесот се следи со големо внимание во Србија, а пресудата сигурно ќе се користи многу интензивно во политичката и јавната комуникација во таа земја.
При осудителна пресуда, Белград ќе ја користи како дипломатски аргумент дека косовското раководство од 1999 наваму нема морален и правен легитимитет, барајќи дополнителни отстапки од официјална Приштина, вклучувајќи ги барањата за српската заедница и Заедницата на српски општини (ЗСО), но и за негирање на државноста на Косово во целост.
При ослободителна пресуда, властите во Србија ќе го прогласат трибуналот за „политички и пристрасен инструмент на Западот“, што дополнително ќе ја зацврсти националистичката реторика.
И во двата случаи, осудителна и ослободителна пресуда, ќе дојде до понатамошно замрзнување на процесот на нормализација. Секоја одлука ќе создаде неповолен амбиент за компромис. Преговорите со посредство на ЕУ би можеле да влезат во нова фаза на стагнација, со оглед на тоа што политичкиот простор за отстапки во двете престолнини ќе биде максимално стеснет.
Безбедносни ризици и стабилноста на северот на Косово
Најранливи точки остануваат северот на Косово (Северна Митровица, Звечан, Зубин Поток, Лепосавиќ) и енклавите јужно од Ибар. Секоја остра реакција на пресудата може да прерасне во спорадични инциденти, меѓуетнички провокации или блокади.
Улогата на КФОР и ЕУЛЕКС тука ќе биде клучна. Безбедноста ќе зависи од превентивното присуство на КФОР и полициските сили на Косово. Очекувано е зголемување на патролите околу судот, дипломатските претставништва и чувствителните етнички граници за да се спречи прелевање на уличниот гнев во физички судири.
Регионални импликации (Северна Македонија и Албанија)
Во Албанија, каде што премиерот Еди Рама отворено ја застапуваше тезата за неправедноста на процесот и ја бранеше чистотата на борбата на ОВК, ќе биде предизвикан силен емотивен и политички одглас. Осуда ќе ги залади релациите на дел од албанската политичка елита со меѓународните правосудни механизми.
Во Северна Македонија, како непосреден сосед со голема албанска заедница, стабилноста во земјата е тесно поврзана со косовските процеси. Додека институционалните безбедносни ризици се контролирани, можни се политички бранувања меѓу партиите од албанскиот политички блок, кои често ги користат пораките за правата на поранешните борци за мобилизација на своето гласачко тело.
Односите со меѓународната заедница
Судот беше формиран под силен притисок на САД и Европската Унија со цел да се отстрани хипотеката на сомнежот наметната од извештајот на Дик Марти од декември 2010 година. Сепак, тој извештај уште на почетокот се соочи со сериозни критики поради потпирање врз анонимни извори и разузнавачки досиеја од Белград.
Најсензационалните наводи, оние за илегална трговија со човечки органи во северна Албанија, воопшто не влегоа во обвинителниот акт. Имено, независната истрага на Специјалната истражна работна група (SITF) не најде материјална поткрепа за такви тврдења, по што фокусот беше пренасочен исклучиво кон воени злосторства, незаконски притвори и убиства. Самиот главен обвинител, Џон Клинт Вилијамсон, во официјалната изјава од јули 2014 година подвлече:
„Во однос на прашањето за вадењето органи […] SITF до денес не најде убедливи докази што би го поддржале покренувањето обвинение за ова кривично дело. Доказниот праг за покренување обвинение е висок, а до денес немаме обезбедено докази што го исполнуваат тој праг.“
Поради ваквиот епилог, дел од меѓународната и регионалната јавност со право го оцени извештајот на Марти како политички експлозивен памфлет со слаба форензичка издржаност, кој фрли долгорочна дамка врз ОВК пред воопшто да се потврдат фактите.
Сепак, покрај сите предизвици, за Брисел и Вашингтон почитувањето и мирното прифаќање на пресудата претставува клучен тест за институционалната зрелост на Косово и неговите аспирации за интеграција во Советот на Европа, НАТО и ЕУ.
Од друга страна, политичкиот вакуум и зголемените тензии отвораат простор за засилени хибридни операции и дезинформациски кампањи, примарно од руски, проруски и антизападни актери, насочени кон поткопување на довербата во западните институции и продлабочување на јазот меѓу балканските народи.
Пет главни меѓународни критики за постапката
Постапката пред Специјализираните совети за Косово (KSC) во Хаг против Хашим Тачи и другите членови на Генералштабот на поранешната ОВК е предмет на континуирана дебата меѓу меѓународните правни теоретичари, адвокатските комори и набљудувачите на меѓународното кривично право.
Иако институцијата беше основана со цел да се обезбеди изолација од политички притисоци и заплашување сведоци, експертските критики се концентрираат околу неколку структурни, процесни и доктринарни прашања.
1. Должината на притворот и стандардите на ЕКЧП (Член 5)
Една од најострите критики на меѓународните правни тела, вклучително и наодите во извештаите на Комитетот за човекови права на Адвокатската комора на Англија и Велс (BHRC), се однесува на исклучително долгиот предсудски и судски притвор.
Обвинетите поминаа повеќе од пет години во притвор во Хаг без првостепена пресуда.
Меѓународните експерти посочуваат дека одбивањето на барањата за привремено ослободување (дури и под строги гаранции од трети држави) создаде ситуација во која притворот стана де факто правило, а не исклучок, што отвора сериозни сомнежи за компатибилноста со Член 5(3) од Европската конвенција за човекови права (ЕКЧП).
2. Нетранспарентност и прекумерна употреба на затворени седници
Заштитата на сведоците е централен аргумент за изместувањето на судот во Холандија, но начинот на кој таа се спроведува предизвика сериозни критики за почитување на принципот на јавност:
Затворени рочишта: Значаен дел од сослушувањата на клучните сведоци на обвинителството се одвиваше зад затворени врати или со обемни редакции (зацрнување) на транскриптите и поднесоците.
Последици по јавната доверба: Правните аналитичари предупредуваат дека судењето што се одвива надвор од очите на јавноста резултира со „правен вакуум“. Јавноста во Косово и регионот нема увид во доказите, што ја поткопува легитимноста на процесот и ја храни перцепцијата за нетранспарентна или политички мотивирана правда.
3. Примената на доктрината за „Здружен злосторнички потфат“ (Joint Criminal Enterprise – JCE)
Во меѓународното кривично право, доктрината за Joint Criminal Enterprise (JCE), развиена главно пред Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКТЈ), отсекогаш предизвикува контроверзии. Во случајот со Тачи и соработниците, експертите посочуваат на два проблема:
Принцип на законитост (Nullum crimen sine lege): Критичарите дебатираат дали концептот на JCE (особено неговата трета категорија, JCE III, која претпоставува одговорност за непредвидени, но предвидливи последици) бил дел од меѓународното обичајно право или косовското право во периодот 1998–1999 година.
Широко поле на одговорност: Обвинителството го користи овој концепт за да го премости јазот меѓу политичките соопштенија на Генералштабот на ОВК и конкретните злосторства на терен, што според одбраната и одредени правни теоретичари води кон преширока кривична одговорност за лица кои немале фактичка контрола над автономни герилски единици.
4. Прашањето за „еднаквост на оружјата“ (Equality of Arms)
Адвокатските тимови и надворешните правни монитори редовно укажуваа на структурната нерамнотежа меѓу ресурсите на Специјализираното обвинителство (СПО) и тимовите на одбраната:
Доцнење со откривање докази: Обвинителството во повеќе наврати се соочи со критики за доцнење со обелоденување ослободителни материјали (exculpatory evidence), правдајќи го тоа со безбедносни протоколи за заштита на изворите.
Временски рокови и пристап до архиви: Одбраната беше ограничена во можностите за ефективно водење независни истраги на терен, особено за настани стари повеќе од две и пол децении, при што беше оневозможен целосен пристап до одредени државни и воени архиви.
5. Селективна јурисдикција и институционална изолација
Асиметрија во обвиненијата: Судот формално има мандат над злосторства извршени од или против државјани на Косово/СР Југославија, но фактот што сите досегашни обвиненија за воени злосторства се насочени исклучиво кон припадници на ОВК создаде впечаток на моноетнички трибунал. Меѓународните теоретичари забележуваат дека иако МКТЈ веќе судеше за српските воени злосторства, оваа практична асиметрија го отежнува прифаќањето на судот како непристрасно тело во очите на косовското општество.
Недостаток на надворешен независен надзор: За разлика од слични хибридни механизми (како Одделот за воени злосторства во Судот на БиХ, кој беше предмет на мониторинг од страна на ОБСЕ), Специјализираните совети за Косово функционираат со многу тесен круг на внатрешен надзор, при што омбудсманот на судот има строго дефинирани и ограничени овластувања.
Општо земено, меѓународните правни експерти не го оспоруваат фактот дека воените злосторства и нападите врз цивилите мора да бидат казнети. Сепак, стручната заедница нагласува дека прекумерната изолација на судот, затвореноста на постапките и долгото траење на притворот создадоа преседан кој сериозно ги тестираше границите на правото на фер судење.
Зошто исходот од Хаг ќе биде инструментализиран без оглед на пресудата
Специјализираните совети беа конструирани во правен вакуум за да решат политички проблем, што речиси гарантира дека политичките последици целосно ќе ја проголтаат судската одлука.
Кога на еден суд му е доверена задачата да утврдува индивидуална кривична одговорност во општество чиј темелен државотворен наратив е директно врзан за истата таа историја, пресудата престанува да биде правна завршница и станува суровина за секој политички актер со сопствена агенда.
Погледнете ја само симетријата на стапицата, без оглед на тоа во кој правец ќе падне судскиот чекан. Ослободителната пресуда критичарите нема да ја прифатат како неуспех на обвинителството да го исполни доказниот праг; Белград и Москва ќе ја спинуваат како западен политички штит, „двојни стандарди“ или доказ дека судот отсекогаш бил фарса. Осудителната пресуда (особено онаа што силно се потпира врз доктрината за здружен злосторнички потфат – JCE) ќе биде искористена со еднаква жестина: или ќе се слави во српските државни медиуми како ретроактивна верификација на државното насилство од ерата на Милошевиќ, или во делови од албанската јавност ќе биде доживеана како неоколонијален напад врз легитимитетот на самата ослободителна војна.
За Москва, ова е терен со низок влог и висок профит. Руските регионални наративи немаат потреба да убедуваат некого дека српската политика во 1998–1999 година била праведна; тие се потпираат врз морална еквиваленција и институционална исцрпеност. Секој месец што Специјализираните совети го минуваат зад затворени врати, дебатирајќи за зацрнети транскрипти и петгодишни притвори, ја храни пошироката теза на Кремљ дека западно предводената демократска и правна архитектура на Балканот е лицемерна, кревка и суштински компромитирана. Тоа го претвора судот, дизајниран да го вклучи Косово во европскиот поредок, во лост што само го нагласува неговиот лиминален и оспорен статус.
Овој прилог е подготвен на 13 септември 2026 врз основа на јавно достапни информации, судски документи и релевантни стручни извори. Ставовите и одговорноста за изнесените констатации се на авторите.
Лагите и насилството се штитат со гушење на независните медиуми и граѓански организации.
Дајте го својот придонес СЕГА.
