Марко Маневски
Еве една хипотеза која ми го стоплува срцето, па морам веднаш да ја проверам, бидејќи според моето сопствено пишување за митовите, би ми било непријатно да ја проголтам само затоа што убаво звучи. Хипотезата гласи: снимките од петнаесетти март, стотиците илјади луѓе на улиците на Белград, студентите кои пеш одат низ Србија, велосипедистите до Стразбур, тие снимки се проширија низ интернетот и ги разбудија младите ширум светот. Франција, Италија, Албанија, Грција, Аргентина. Србија како нулти пациент на европскиот бунт.
Убава приказна. Ајде да видиме што велат фактите за неа.
Што всушност се случува надвор
Франција. Средношколците ги блокираат училиштата веќе повеќе од три недели. Бараат повеќе пари за училиштата за кои велат дека се напуштени од наставниците и руинирани, особено во посиромашните квартови. Им се придружија синдикатите, барањата се проширија на трошоците за живот и јавните услуги. Стотици илјади луѓе маршираа мирно, а потоа викенд-немирите донесоа околу 2.400 апсења и грабежи во неколку градови.
Италија. „Italia in Piazza“ влече илјадници на улиците поради работата, здравството, образованието, домувањето и платите, а инфлацијата во септември беше 4,2 отсто. Настана и „Движењето 17 октомври“, кое најави постојана мобилизација, секоја сабота во три попладне. Сабота во три: дури и револуцијата мора да има закажан термин, а овде барем има и време за ручек.
Албанија. „Фламинго револуцијата“ започна во мај како еколошки протест против луксузниот ресорт кој го загрозува заштитеното крајбрежје кај Звернец и островот Сазан, а инвеститорот е фирма поврзана со Џаред Кушнер. Овие недели се придружија студентите, лути поради школарините, студентските домови и квалитетот на наставата. Премиерот Еди Рама за нив рече дека се „идеологизирани и радикализирани“. Шифра: млади луѓе кои го прочитале буџетот. Уапсени се најмалку 167 луѓе, меѓу нив и малолетници. Аналитичарите велат дека нема единствена структура ниту водач, се координираат преку Ватсап, Телеграм и Тикток.
Грција. Денес, додека го пишувам ова, илјадници студенти и наставници маршираат низ Атина. Бараат поголеми вложувања во образованието, помалку ученици во паралелките и станови кои студентот може да ги плати. Грција издвојува 3,3 отсто од БДП за образование, додека просекот во ЕУ е 4,7. Скандираат: „Од Грција до Франција, сакаме јавно бесплатно образование.“ Значи, кога ќе ги прашаш на кого се угледаат, одговорот е напишан на транспарентот. Пишува Франција.
Аргентина. Студентите минатата недела излегоа поради кратењата на Милеи во финансирањето на универзитетите. Конгресот го надмина неговото вето и изгласа закон за финансирање на универзитетите, а владата одбива да го примени. Ја знаете онаа старата: законот важи, но само за вас.
И Шпанија, каде што никнаа шатори на Пуерта дел Сол поради становите кои чинат повеќе отколку што заработува кој било.
Искрено: малку се доказите дека „Србија инспирирала“
Тој синџир на причинско-последична врска, Белград го инспирира Париз, нема цврста основа. Колку што успеав да најдам, таа теза ја изнесуваат некои соговорници на белградски „Данас“, без имиња и без докази, и еден студент од Тирана кој вели дека е во постојан контакт со студентите во Србија и дека разменуваат методи на организирање. Тоа е реално, тоа е конкретно и тоа е размена на тактики, не доказ дека Србија ја запалила Европа. Големите извештаи, од Fortune до Ал Џезира, Србија ја спомнуваат кратко или воопшто не ја спомнуваат, а Грците својот извор го наведуваат отворено, и тоа не е Србија.
Затоа јас нема да тврдам дека ние сме го придвижиле светот. Ако не поради друго, барем за да им ги издишам црвливите мозоци на кои полна им е устата со Сорос, обоени револуции, петтоколонаши и теории на заговор како на младината ѝ е испран мозокот. Ако ништо друго, овие протести го докажуваат спротивното.
Но, можеби поискрениот одговор е уште подобар
Она што тие протести го имаат заедничко не е Србија. Заедничка им е сметката. Киријата поголема од платата, училиштето кое се распаѓа, болницата во која чекаш, работата што не постои или не плаќа, и политичката класа, лево, десно, сеедно, за која младите чувствуваат дека не зборува ниту на нивниот јазик, ниту во нивно име. Албанскиот аналитичар тоа го кажа точно: се чувствуваат непретставени од целата политичка класа. Заменете ги знамињата на фотографиите од Париз, Атина и Тирана, и транспарентите би можеле, со малку локален сленг, да се заменат меѓу себе.
Тоа е истото она што српските студенти го кажаа уште пред речиси две години, откако на први ноември 2024 година настрешницата во Нови Сад уби шеснаесет луѓе: нема повеќе „па тоа е тоа“, нема повеќе „се снајде човекот“, нема повеќе лажна безбедност во „само да не биде полошо“. Србија не го измисли тој гнев. Грците своето прашање го добија од железничката несреќа во Темпе во 2023 година, ние од Нови Сад, а прашањето е исто: колку чини кога никој не одговара?
Затоа јас, како дежурен Мргуд, не можам да ви кажам дека Србија го инспирирала светот. Но, можам да ви кажам нешто што можеби вреди повеќе: Србија е доказ дека тоа може да трае. Ние немаме патент на гневот, сите го имаат. Она што ние го покажавме е издржливост, две години, без водач, без едно лице на плакатот кое некој ќе може да го купи, уценува или уапси. Пленуми наместо комитети. Студенти кои рекоа: „Не ни треба спасител. Ни треба одговор.“ И можеби Албанците, со своето хоризонтално, неводено движење, ја презедоа таа форма, а можеби до неа дојдоа сами, бидејќи кога партиите, кои било, не ти припаѓаат, на крајот останува само она што го прават сопствените телефони и групи.
Истата песна за „странската рака“
И уште нешто што ме потсети на минатиот текст за митовите. Рама рече дека зад протестите стојат „странски раце“. Ја слушнавме таа реченица и овде, во разни варијанти, од „обоени револуции“ до „платеници од Западот“. Ист репертоар, иста фабрика. Митот дека децата не можат сами да се налутат, дека некој морал да ги натера, дека некој мора да ги плаќа, бидејќи не веруваме дека некој може искрено да се грижи за училницата, станот или воздухот без интерес. Таков мит има само една функција: да не помислиш дека можеби навистина ти е преку глава.
И да, во ова го има и моето читање, не само фактите. Јас во тие барања гледам генерација која не сака да робува на она што ѝ го нудат: да биде евтина работна сила за нечии милијарди, воздухот, водата и храната да им бидат ставка во туѓ извештај за раст, иднината да им биде добивка на некој фонд на кој му е сеедно кој и каде ја плаќа сметката. Не велам дека тоа пишува на нивните транспаренти. Пишува „станови“, „училишта“, „плати“, „корупција“. Но зад секој од тие зборови го гледам истото прашање: за што служи системот, ако не ни служи нам?
Недела
Во недела, дваесет и петти октомври, Србија гласа. Тоа е разликата меѓу нас и останатите: додека тие сè уште се караат со улицата, ние улицата ја претворивме во ливче. Студентската листа настана од барањата за избори кои се слушаа две години, и сега има можност со броеви да се покаже она што го броеја со чекори и километри. Нема да го нагаѓам исходот. Знам само дека цела Европа на младите, од Париз до Тирана, гледа во тоа каде ќе заврши народот кој се разбуди.
Можеби не сме ги инспирирале. Но можеме да им покажеме што се случува кога гневот не се троши на улица, туку доаѓа до кутијата.
Останува само сите кои молчеа дваесет години, и сите кои молчеа седумдесет, да ја кренат главата за уште еден ден.
Извори:
Al Jazeera: “Horizontal revolt”: Why Albania’s young protesters want PM Rama to go
AP: Inspired by France, Greek students protest as rising costs put education out of reach
Al Jazeera: Argentine students protest on campus over Milei’s austerity
Al Jazeera: Serbia’s snap election: Can Vučić outmanoeuvre the student revolt?
Специјално за ЦИВИЛ МЕДИА | Сите права се задржани.
Наслов на оригиналот: Ista stvar boli na dvadeset jezika
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
