Дваесет и пет години по потпишувањето на Охридскиот рамковен договор, неговата суштина не може да се сведе само на законски одредби, проценти, застапеност и институционални механизми. Политичкиот аналитичар Ибрахим Мехмети предупредува дека подеднакво важен е и неговиот дух – „меката компонента“ на Договорот, без која неговите нормативни достигнувања не можат да обезбедат трајна стабилност.
По повод 25-годишнината од Охридскиот рамковен договор, ЦИВИЛ МЕДИА разговараше со Мехмети за постигнатото, пропуштените можности и политичките ризици што повторно се отвораат околу меѓуетничките односи во Северна Македонија.
Според него, Охридскиот договор треба да се гледа и како историска пресвртница во односите меѓу двете најбројни заедници во земјата.
„Покрај нормативниот аспект, многу важна компонента на Охридскиот рамковен договор е неговиот дух, односно неговата ‘мека компонента’, која треба да обезбеди одржливост на неговите цели. Договорот треба да се сфати и како историски момент во кој Македонците и Албанците, две заедници со многу допирни точки во историјата, но и со периоди на меѓусебни конфликти, успеаја да отворат нова страница на соживот“, вели Мехмети.
Токму таа нова страница, според него, требаше да создаде модел на држава во која различните заедници не живеат едни покрај други, туку заедно – како рамноправни граѓани.
„Тоа можеше, и сè уште може, да биде пример за градење општество и држава во која различни народи соработуваат и живеат како рамноправни граѓани.“
Без доверба, постигнатото не е одржливо
За Мехмети, најголемиот дефицит по 25 години не се наоѓа во законите, туку во довербата.
„Во изминатите 25 години имаше напори за постигнување на тие цели, но и многу нерешителност и политикантско калкулирање. Затоа, остварувањето на целите на Охридскиот договор сè уште бара сериозен ангажман. Најважната цел, според мене, е меѓуетничката доверба. Без неа, ниту едно друго постигнување не може да се смета за одржливо.“
Тој потсетува дека довербата не се движела по права линија. Имало периоди на приближување, по кои повторно следувале процеси што ги враќале односите наназад.
„Имавме периоди во кои довербата растеше, но речиси по правило потоа следуваа обратни процеси. А секое ново рушење на довербата го прави нејзиното повторно градење многу потешко.“
Посебно критички се осврнува и на улогата на граѓанското општество. Според него, неговиот потенцијал за градење мостови меѓу заедниците не само што не бил доволно искористен, туку често бил и обесхрабруван.
„Граѓанското општество беше обесхрабрувано да се ангажира во процесот на градење доверба, а неретко и во самото граѓанско општество недостасуваше мотивација да се работи во оваа насока.“
Договорот беше оспоруван и од оние што го потпишаа
Мехмети потсетува на една од противречностите што го следат Договорот уште од самиот почеток: дел од политичките актери што ставија потпис на него подоцна јавно го оспоруваа или го попречуваа неговото спроведување.
„Ниту еден договор, а особено мировен договор, не може да биде совршен и да ги задоволи сите страни. Но ние што бевме сведоци на тие случувања се сеќаваме дека и некои од потписниците на Охридскиот договор јавно го отфрлаа, а со текот на времето поставуваа различни сопки во неговото спроведување.“
Последиците, според него, не биле само административно одолжување на обврските, туку многу подлабока штета врз процесот на повторно воспоставување доверба.
„Со тоа беше направена голема штета, особено во делот што требаше да доведе до враќање на довербата и градење заедничка иднина на државата како дел од евроатлантските структури.“
„Привилегии за Албанците“ е опасна политичка измама
Еден од најопасните наративи, според Мехмети, е обидот Охридскиот договор да се претстави како механизам преку кој Албанците или другите помали заедници добиле некакви посебни привилегии на сметка на останатите.
Тој предупредува дека таквото толкување не е само погрешно, туку може повторно да ја внесе земјата во политичка зона што веќе еднаш ја доведе до конфликт.
„Обидите Охридскиот договор да се прикаже како привилегија за Албанците во Македонија, или за другите помали заедници, значат враќање на државата во непредвидлив политички контекст што беше надминат со големи напори и со значителна поддршка од меѓународната заедница.“
Затоа, додава, мора јасно да се каже дека поткопувањето на духот на Договорот не е штета за една етничка заедница, туку за целата држава.
„Таквите тенденции се директно на штета на државата и на сите нејзини граѓани. Политичарите, но и граѓанското општество, имаат обврска да го зачуваат духот на Охридскиот договор, а особено добрите меѓуетнички односи.“
Политиката не им објасни на граѓаните зошто Охридскиот договор е важен за сите
Мехмети оценува дека во изминатите две и пол децении динамиката на спроведување зависела премногу од дневните политички констелации.
„Во различни периоди имаше различна динамика во создавањето нов политички менталитет и подобри меѓуетнички односи. За жал, имавме и периоди кога Охридскиот договор беше стигматизиран и кога неговото спроведување се доведуваше во прашање. Тоа го одолжи исполнувањето и на неговиот нормативен дел.“
Но уште поголем пропуст, според него, е што политичките елити не вложиле доволно во објаснувањето на неговата суштина.
„Политичарите требаше, а и сè уште треба, да им објаснат на граѓаните дека спроведувањето на Охридскиот договор и прифаќањето на неговиот дух не е концесија кон некого, туку механизам за внатрешна стабилност на државата. Тоа е во интерес и за добробит на сите граѓани, без исклучок.“
Децентрализацијата не е само етничко прашање
Во разговорот со ЦИВИЛ МЕДИА, Мехмети го отвора и прашањето за односот меѓу унитарниот карактер на државата, нејзината мултиетничност и распределбата на политичката моќ.
„Република Северна Македонија има унитарен политички систем. Колку тој модел одговара на мултиетничкиот и мултикултурниот карактер на земјата, во голема мера зависи од политичките договори и законите што произлегуваат од нив.“
Тој нагласува дека барањата за поголема децентрализација премногу често се сведуваат на етничко прашање, иако проблемот е многу поширок.
„Унитарноста често се користи за централната власт да задржи што е можно поголема контрола врз сите сфери од животот на граѓаните. А прекумерната концентрација на моќ неизбежно отвора простор и за нејзина злоупотреба.“
Според Мехмети, токму затоа посилната локална самоуправа не треба да се гледа како закана за државата, туку како можност за нејзина демократизација и развој.
„Поголема децентрализација, проследена со силни механизми на транспарентност и отчетност, би ги ослободила локалните ресурси и би создала услови за поголем развој. Истовремено, би овозможила поефикасно остварување на етничките и културните особености на сите заедници во земјата.“
Дваесет и пет години по Охрид, нормативната архитектура е само дел од приказната. Потешкиот дел останува политичкиот и општествениот: дали државата ќе продолжи да го третира Договорот како непријатна историска обврска што треба формално да се „одработи“, или како основа врз која треба постојано да се гради доверба меѓу граѓаните.
Во анализата на Мехмети, предупредувањето е недвосмислено. Она што е изградено може и да се разгради. А меѓуетничката доверба, еднаш повторно урната, многу потешко се обновува.
Џ. Дерала
