Започна со повици за одговорност за смртта на 16 лица во Нови Сад. Продолжи со барање за распишување вонредни избори, борба против корупцијата и ослободување на уапсените активисти. Кулминираше со повици за територијален интегритет на Србија.
За седум месеци, протестите што ги повикаа студентите во Србија се чини дека го сменија својот фокус, според соговорниците на Радио Слободна Европа.
„Ги видовме тие изјави, видовме дека никој не ја спомена настрешницата, дека никој не ги спомена убиените во Нови Сад, дека се претвори во четничка оргија, надевања за Косово. Всушност, тоа е репертоарот што Вучиќ веќе го користи“, вели колумнистот Драган Бурсаќ.
Собирот на плоштадот Славијa на 28 јуни започна со 16-минутен молк во спомен на 16-те лица кои загинаа при падот на настрешницата на реконструираната Железничка станица во Нови Сад. Тој настан беше повод за двомесечната студентска блокада на факултетот и протестите низ цела Србија.
Меѓу говорите што следеа беше и неименуван студент кој им рече на толпата дека „корупцијата е суштината на целиот режим во Србија“.
„Прашање е на денот кога трагедијата во Нови Сад ќе се повтори на друго место. Одговорноста за тие жртви не ја носи природата или случајноста, туку системот што поставил соодветни, а не стручни луѓе на секое ниво на власт“, рече таа.
Спротивно на инсистирањето на организаторите на протести против корупцијата, говорите беа доминирани од националистички наративи.
Од сцената на плоштадот Славија, меѓу другото, беа слушнати пораките на универзитетскиот професор Мило Ломпар, познат по своите десничарски ставови, кој рече дека во Уставот на Србија „Косово и Метохија е „неотуѓив“ дел од Србија“, тој исто така ја спомена одбраната на суверенитетот на Република Српска, српскиот народ во Црна Гора, српските национални права во Хрватска и Северна Македонија.
Косово беше вклучено како дел од Србија во преамбулата на Уставот во 2006 година. Две години подоцна, Косово прогласи независност, но Србија сè уште го смета Косово за своја автономна покраина.
А еден од претставниците на студентите во блокадата, кој ја прочита програмата на студентското движење, зборуваше за „почитување на суверенитетот и територијалниот интегритет на Србија, Уставот, воената неутралност и заштитата на српскиот народ во Косово и Метохија и во регионот“.
Социологот и политички аналитичар од Приштина, Артан Мухаџири, вели дека не очекувал таков „пресврт“ во студентските протести, имајќи предвид дека тие се сметале за „храбар, креативен и ветувачки пристап на критички размислувачките делови од српското општество против авторитарното водство на Александар Вучиќ“.
„Ова не е вистинската насока, бидејќи најголемата услуга на студентските протести за луѓето би била зајакнување на социо-културното лекување, соочување со вистината, толкување на минатото и помагање за влегување во фазата на политички неореализам“, вели тој за Радио Слободна Европа.
Сепак, идеологијата, во овој случај „националистичката идеологија на Александар Вучиќ, не може да се порази со национализам“, предупредува професорот Енвер Казаз од Филозофскиот факултет во Сараево.
„Студентите направија грешка кога почнаа да крадат симболичен капитал од г-дин Вучиќ“.
Колумнистот Драган Бурсаќ, исто така, смета дека ова е погрешен потег.
„Катастрофална грешка е да се следи Вучиќ со методите на Вучиќ, тоа е веќе осудено на пораз од една страна“, вели Бурсаќ.
Тој додава дека сега прогресивните луѓе се откажуваат и дека сè се претворило во еден вид „литија“.
„Луѓето отидоа на нешто што нема никаква врска со протестите, освен ако тоа не е нивната цел, но ако тоа е нивната цел, тогаш се осудени на пропаст од самиот почеток“.
Но, имајќи ја предвид децениската националистичка политика, развојот на ситуацијата не е изненадувачки, според Нихад Омеровиќ, член на Комитетот за надворешни работи на Парламентот на БиХ и претставник на партијата „Народ и правда“.
„За жал, тоа останало врежано во свеста на младите генерации, сега еве ги студентите, на начин на кој видовме дека во последниот бран протести владата на Србија доби партнер или ривал во трката, под наводници, кој ќе биде поголем борец за српскоста и секако во трката, кога станува збор за надворешна политика да се бори за правата на Србите, без разлика каде живеат, и секако мислејќи на територијата на Косово и територијата на Босна и Херцеговина.“
Сепак, вели тој, не очекувал таков пресврт кон десно од почетните либерални ставови на студентската организација.
Протестот на Видовден во Белград ги разоткри националистичките и шовинистичките импулси во рамките на студентското движење, и покрај нивните претходни прогресивни ветувања, според Душан Пајовиќ, политички аналитичар од Подгорица.
„Кога започнаа протестите, левичарската и граѓанската јавност во Црна Гора им дадоа целосна поддршка, верувајќи дека анархистичките методи го оневозможуваат свртувањето кон великосрпскиот нацизам. Верувавме дека ако студентите се водени од демократијата, не можат да го достигнат великосрпскиот нацизам“, вели Пајовиќ.
На 28 јуни, на националниот празник Видовден, во центарот на Белград се одржаа два протеста. Едниот беше организиран од студенти кои ги блокираат факултетите низ целата земја од ноември 2024 година и бараат предвремени избори. Други граѓани кои, како што велат, го поддржуваат претседателот на Србија, Александар Вучиќ.
Според прелиминарната проценка на Архивата на јавни собири, на протестот што го свикаа студентите се собрале 140.000 луѓе, додека Министерството за внатрешни работи на Србија вели дека имало 36.000 луѓе.
Во текот на седум месеци, десетици илјади студенти и жители низ цела Србија учествуваа во протестите. Меѓу барањата беа распишување вонредни парламентарни избори и отстранување на кампот од центарот на градот, кој го поставија студенти кои се противат на блокадите на факултетите.
Сепак, студентите, како и другите што им се придружија, беа хетерогена група луѓе. Како што забележува професорот Казаз, имаше луѓе од крајната десница до крајната левица. Во такви рамки, тешко е да се воспостави идеологијата како „кохезивен фактор“.
„Студентите долго време беа аполитични, а со својата аполитичност успеаја да го поколебаат Вучиќ. Сега кога влегоа во идеолошкото поле, работите се многу неизвесни“, вели Казаз.
Д. Т.
