Измените на Изборниот законик повторно се претворија во една од најконтроверзните политички теми во земјата. Наместо да претставуваат резултат на широк политички и општествен консензус, реформите се најдоа во центарот на остар судир меѓу власта и опозицијата, со електронското гласање на дијаспората како клучна точка на несогласување.
Владата предводена од ВМРО-ДПМНЕ тврди дека воведувањето можност за електронско гласање за македонските државјани во странство ќе овозможи поголема достапност, ќе ја зголеми излезноста и ќе ги намали високите трошоци за организирање избори во дипломатско-конзуларните претставништва. Од друга страна, СДСМ и Левица предупредуваат дека предложените измени отвораат сериозни прашања за безбедноста, доверливоста и контролата на изборниот процес, оценувајќи дека ваквиот модел може да создаде услови за изборен инженеринг.
Дополнителни реакции предизвика и намерата измените да се носат по скратена постапка, што може да се оцени како несоодветен пристап за закон што ги уредува темелите на демократскиот процес.
Европските искуства не нудат едноставен одговор
Власта често се повикува на Естонија како пример за успешно интернет гласање. Но, естонскиот модел е изграден врз повеќедецениски развој на дигиталната администрација, универзална електронска идентификација, високо ниво на дигитална писменост и доверба во институциите.
Истовремено, други европски држави покажуваат дека електронското гласање не е универзално решение. Германија, Франција и Швајцарија во различни периоди ги ограничија или суспендираа ваквите модели поради безбедносни ризици, прашања за проверливоста на резултатите и заштитата на тајноста на гласањето.
Домашни експерти предупредуваат дека пред евентуално воведување електронско гласање потребни се независни безбедносни ревизии, силна сајбер-заштита, пилот-проекти и широка јавна расправа. Без овие предуслови, секоја технолошка промена може дополнително да ја намали довербата во изборниот процес.
Во ера на интензивно хибридно војување и надворешни влијанија, да се стави гласот на дијаспората во рацете на интернет-софтвер значи директно загрозување на националната безбедност, пишува Џабир Дерала во „Изборен инженеринг во најава: Како власта си го приватизира Изборниот законик“
Филибастеринг како политичка алатка
Собраниската расправа за измените практично е блокирана со повеќе од 13.500 амандмани, од кои околу 10.000 ги поднесе СДСМ, а околу 3.500 Левица.
Опозицијата тврди дека станува збор за легитимна парламентарна алатка за спречување носење системски закон без суштинска дебата, додека власта оценува дека се работи за политичка блокада со која се попречуваат реформите.
Ваквата ситуација уште еднаш покажува дека изборните правила остануваат предмет на партиски пресметки наместо на демократски договор.
Повторно се игнорираат препораките на ОБСЕ/ОДИХР
Една од најголемите слабости на актуелниот процес е отсуството на инклузивност.
ОБСЕ/ОДИХР со години препорачува измените на изборното законодавство да не се носат непосредно пред изборен циклус, туку преку транспарентен процес во кој ќе учествуваат сите политички чинители, институциите, академската јавност, експертите и граѓанските организации.
Токму овие препораки повторно остануваат на маргините, додека политичките партии преговараат речиси исклучиво меѓу себе.
ЦИВИЛ: Изборните правила не смеат да бидат предмет на партиски договори
ЦИВИЛ со години предупредува дека изборните реформи мора да се водат според принципите на транспарентност, инклузивност и јавен интерес.
Организацијата континуирано се залага за:
- целосно транспарентен процес на подготовка на Изборниот законик;
- активно учество на граѓанскиот сектор и експертската јавност;
- разгледување на моделот со една изборна единица;
- воведување отворени листи;
- зајакнување на механизмите за спречување злоупотреба на јавните ресурси;
- усогласување на изборното законодавство со препораките на ОБСЕ/ОДИХР и другите меѓународни стандарди.
Без ваков пристап, секоја промена на изборните правила ќе биде доживувана како инструмент на дневната политика, а не како демократска реформа.
Трошоците се аргумент, но не и решение
Податоците покажуваат дека организацијата на гласањето во странство создава значителни финансиски трошоци. За изборите во 2024 година беа издвоени околу 50 милиони денари за транспорт, сместување и надоместоци на изборните органи во дипломатско-конзуларните претставништва.
Но, истовремено, ниската излезност во голем број избирачки места во странство покажува дека проблемот не е исклучиво логистички. Довербата во институциите, интересот за политичките процеси во земјата и стабилноста на изборниот систем остануваат клучни фактори за учеството на дијаспората.
Демократскиот процес бара доверба
Изборниот законик не е обичен закон. Тој ги утврдува правилата според кои граѓаните ја изразуваат својата политичка волја и затоа неговите измени мора да бидат резултат на широк општествен договор.
Доколку политичките партии продолжат да ги третираат изборните правила како средство за меѓусебна пресметка, наместо како темел на демократскиот поредок, ризикот е уште повеќе да се продлабочи недовербата во изборниот процес и во институциите.
Изборните реформи се успешни само кога се изградени врз транспарентност, инклузивност и политичка одговорност – принципи кои, според долгогодишните заложби на ЦИВИЛ, треба да бидат основа на секоја измена на изборното законодавство.
Б. Јордановска
Прочитајте повеќе:
Изборен инженеринг во најава: Како власта си го приватизира Изборниот законик
Во ера на дезинформации, националистички популизам и авторитаризам, неопходна е вашата поддршка за ЦИВИЛ
Поддржете ги независните медиумски платформи на ЦИВИЛ во борбата против дезинформациите, национализмот, хибридните закани и авторитаризмот
Дајте го својот придонес СЕГА
