Новата учебна 2026/2027 година на 1 септември ќе ја започнат околу 238.000 ученици, од кои приближно 174.000 основци и 64.000 средношколци, според податоците што Министерството за образование и наука ги добило од училиштата. За првпат во клупите ќе седнат 14.952 првачиња, а наставата ќе трае до 10 јуни, освен за матурантите, за кои завршува на 17 мај.
Но бројката од 238.000 ученици открива тренд кој повеќе не може да се третира како привремена појава. На почетокот на учебната 2025/2026 година, според Државниот завод за статистика, во редовните основни училишта имало 174.040 ученици, а во средните 67.540, односно вкупно 241.580. Само во основното образование бројот тогаш бил намален за 3,6 проценти во однос на претходната година.
За една деценија исчезнаа повеќе од 8.000 првачиња
Највидливиот показател за демографската промена е првото одделение.
Во учебната 2016/2017 година во земјата имало 23.266 првачиња. Десет години подоцна, според досегашните уписи за 2026/2027, ги има 14.952. Тоа се повеќе од 8.300 деца помалку. Бројката за годинава сè уште не е конечна затоа што уписите продолжуваат, но размерот на падот е тешко да се занемари.
Дополнителна перспектива дава споредбата со генерацијата родена во 2020 година. Државниот завод за статистика регистрирал 19.031 живородено дете во 2020 година. Во прво одделение досега се запишани 14.952 деца. Тоа не значи дека околу 4.000 деца едноставно „исчезнале“ од државата: генерациите на раѓање и на упис не се целосно идентични, дел од децата може да тргнат порано или подоцна, а уписите не се завршени. Но разликата е доволно голема за да го покаже комбинираниот притисок од нискиот наталитет, иселувањето и внатрешните миграции.
Токму тие процеси сега директно ја менуваат картата на образованието.
26 училишта се затвораат, голем број објекти се веќе празни
Од септември привремено нема да работат 26 подрачни училишта затоа што немаат ученици. Според информациите од прес-конференцијата на МОН, кои ги пренесоа дел од медиумите, во земјава има 148 празни училишни објекти.
Истовремено, Министерството ја спроведува досега највидливата оптимизација на паралелките. Во новата учебна година ќе има 433 паралелки помалку, од кои 222 во основното и 211 во средното образование.
Образложението на МОН е дека со години во исти училишта опстојувале исклучително мали паралелки, понекогаш дури со по двајца ученици на иста возраст, кои сега се спојуваат. Намерата е, според Министерството, покрај поефикасната организација, учениците да добијат поголема група за социјализација, интеракција и натпреварување.
Министерката Весна Јаневска уверува дека поради оптимизацијата ниту еден редовно вработен наставник не е отпуштен. Дел од кадарот што останува без досегашниот број часови треба да се прераспределува во целодневна настава или како наставници во престој, а само неколкумина досега побарале да преминат на позиции образовни асистенти.
Но оптимизацијата отвора и друго прашање: до каде е рационално да се одржува училиште со неколку ученици, а од кој момент неговото затворање дополнително го забрзува исчезнувањето на едно село?
Училиштето во многу мали населени места не е само место за настава, туку и една од последните јавни институции што останале. Кога ќе исчезнат учениците, исчезнуваат и паралелките, работните места и дел од причините младите семејства воопшто да останат таму.
Селата без ученици, Скопје без доволно училници
Парадоксот е што во земјава истовремено има и премногу и недоволно училишен простор. Додека десетици рурални објекти се затвораат, во растечките населби во Скопје и во неколку други општини притисокот врз училиштата се зголемува. Тоа е последица не само на вкупното намалување на населението, туку и на неговата концентрација во главниот град и поголемите урбани центри.
Од вкупно 1.023 училишни објекти, во 620 од оваа учебна година ќе има едносменска настава. Во моментов се прошируваат капацитетите на 14 училишта во Центар, Карпош, Аеродром, Ѓорче Петров, Бутел, Илинден, Гази Баба и Градско, а Министерството најавува уште 15 проекти во наредните месеци. Завршени се реконструкции на околу 20 училишни објекти и спортски сали, се градат четири нови сали, а преку програмата за капитални инвестиции на општините се реализираат околу 50 проекти поврзани со училишта, спортски сали и базени.
Тоа значи дека проблемот повеќе не може да се решава само со едноставна формула „има помалку ученици, треба да има помалку училишта“. Потребно е училишната мрежа да се приспособува и на внатрешната миграција: празни објекти во еден регион не го решаваат недостигот од училници во друг.
Учебници има, но нивниот квалитет останува отворено прашање
Во оперативниот дел, МОН годинава влегува во учебната година со решено прашање за учебниците. Набавени се 622.000 примероци, а Министерството соопшти дека во споредба со периодот пред актуелното раководство се остварени заштеди од околу 50 милиони денари.
Целосно нови учебници има за прво, второ и трето одделение, како и за осмо одделение и за втора година гимназиско образование, каде што се применуваат нови наставни програми.
Навремен учебник, сепак, е основен услов за образование, а не мерка за неговиот конечен квалитет.
Последните меѓународно споредливи резултати на ПИСА покажуваат колку е голем тој предизвик. Во тестирањето во 2022 година само 34 проценти од 15-годишните ученици во Македонија го достигнале најмалку основното ниво на функционална писменост по математика, наспроти 69 проценти во просек во земјите на ОЕЦД. Во читање минималното ниво го достигнале околу 26 проценти, а во природните науки 35 проценти. Резултатите во сите три области биле под просекот на ОЕЦД.
Земјата не се соочува само со прашањето колку деца ќе има во училиштата, туку и што тие деца ќе знаат кога ќе излезат од нив.
Помал број ученици теоретски би требало да овозможи повеќе внимание по ученик, подобра организација и поефикасно користење на ресурсите. Но тоа ќе има смисла само ако оптимизацијата на паралелките оди паралелно со подобрување на наставата, обука и мотивирање на наставниците, современи програми и реално мерење на резултатите.
Поголема поддршка за инклузијата
Од друга страна, системот ја проширува поддршката за учениците со посебни образовни потреби. За новата учебна година се ангажираат 1.358 образовни асистенти во основното и 166 во средното образование.
За учениците кои подолго време се на болничко или домашно лекување останува можноста да се вклучуваат онлајн во својот клас или наставник индивидуално да работи со нив.
Продолжува и целосното покривање на трошоците за патување и учество на талентираните ученици на меѓународни научни олимпијади.
За наставниците и другите вработени во училиштата е најавено ново зголемување на платите во март 2027 година од 7,5 до 10 проценти, зависно од инфлацијата, согласно повеќегодишниот договор со СОНК. Според МОН, околу 300 наставници и стручни соработници во меѓувреме напредувале во звањата ментор и советник.
Демографијата не може да ја реши само Министерството за образование
Празните училишни клупи се последица на процеси кои почнуваат многу пред детето да стигне до училишна возраст.
Социологот Илија Ацевски предупредува дека квалитетот на образованието, перспективата за вработување и можноста за пристоен живот се дел од причините поради кои младите одлучуваат дали иднината ќе ја бараат во Македонија или надвор од неа.
Владата негативните демографски трендови се обидува да ги адресира со поширок пакет политики, меѓу кои шест бесплатни обиди за инвитро оплодување, изградба на градинки и други мерки за поддршка на семејствата. Владините претставници и самите го наведуваат иселувањето на младите и намалениот наталитет како две главни причини за демографското опаѓање.
Дополнително, до 30 септември училишниот прибор во малопродажбата треба да се продава по цени намалени за најмалку 15 проценти, а во големопродажбата за најмалку 10 проценти.
Но ниту поевтин училишен прибор, ниту бесплатните учебници, ниту самото зголемување на платите на наставниците не можат одделно да го сопрат демографското празнење.
Новата учебна година затоа почнува со две различни слики на иста држава: во едни места училиштата немаат деца и ги затвораат вратите, а во други се доградуваат нови училници за да се обезбеди едносменска настава.
Меѓу тие две крајности се 238.000 ученици.
Најголемиот тест за образовната политика во следните години нема да биде само како да се управува со систем во кој има сè помалку деца. Ќе биде дали државата може да ја искористи таа реорганизација за секое дете што останува во системот да добие подобро, а не само поевтино организирано образование.
Б. Јордановска
