Глобалната економија се соочува со нов ценовен шок, поттикнат од поскапувањето на енергенсите, суровините и храната, во услови на геополитички тензии, нарушувања во снабдувањето и климатски ризици. Светската банка прогнозира дека вкупните цени на суровините ќе пораснат за 23 проценти во 2026 година, при што најголем раст се очекува кај енергијата. Истовремено, поскапувањето на храната и вештачките ѓубрива може дополнително да ја поттикне инфлацијата и да ги зголеми трошоците за живот.
Според извештајот „Commodity Markets Outlook“, објавен на 28 октомври 2026 година, цените на енергијата се очекува да пораснат за 32 проценти во текот на годината. Овие прогнози ја одразуваат неизвесноста на меѓународните пазари и последиците од нарушувањата во снабдувањето со енергенси. Повисоките трошоци за енергија се пренесуваат врз транспортот, индустриското производство и земјоделството, создавајќи дополнителен притисок врз цените на производите и услугите.
Светската банка очекува просечната цена на нафтата Брент во 2026 година да достигне околу 91 долар за барел, во споредба со 69 долари во 2025 година. За 2027 година се прогнозира намалување на просечната цена на околу 79 долари за барел, но овој тренд ќе зависи од развојот на геополитичката ситуација и од стабилизацијата на снабдувањето.
Глобалната понуда на нафта се очекува да се намали за 5,2 проценти во 2026 година, што би претставувало најголем пад во повеќе од четири децении, ако се исклучи кризата од 2020 година. Во исто време, побарувачката би можела да се намали за 2,5 проценти, под влијание на високите цени и приспособувањето на потрошувачката.
Ризиците се особено изразени на пазарите на природен гас. Нарушувањата во испораките на течен природен гас (LNG) придонесуваат за поскапување на гасот во Европа, што може да влијае врз производството на електрична енергија, индустриските трошоци и конкурентноста на европските компании.
Иако Светската банка прогнозира намалување на цените на енергијата во наредните години, тоа не значи дека цените автоматски ќе се вратат на претходните нивоа. Движењата ќе зависат од понудата, побарувачката и евентуалните нови нарушувања во меѓународната трговија.
Металите и скапоцените метали со високи прогнози
Цените на металите би можеле да пораснат за 25 проценти во 2026 година, достигнувајќи рекордни нивоа. Меѓу металите изложени на притисок се алуминиумот, бакарот и калајот, чија побарувачка е поврзана со развојот на обновливите извори на енергија, електричните возила и изградбата на центри за податоци.
Покрај зголемената побарувачка, врз цените влијаат и ограничувањата во понудата. Овие фактори ја зголемуваат неизвесноста за индустриите што зависат од металите, вклучително и производството на електрична опрема, батерии и друга технолошка инфраструктура.
Кај скапоцените метали, Светската банка прогнозира раст на цените од 40 проценти во 2026 година. Геополитичката неизвесност и економските ризици ја зголемуваат заинтересираноста на инвеститорите за златото и другите средства што се сметаат за заштита во периоди на нестабилност.
Сепак, пазарот на злато бележи и краткорочни падови. На 23 октомври, спот-цената на златото падна под 4.000 долари за унца. Повисоките цени на енергенсите и очекувањата за монетарната политика на американската централна банка придонесоа за промени во однесувањето на инвеститорите.
Овие движења покажуваат дека цените на суровините не зависат само од геополитичките ризици, туку и од каматните стапки, инфлациските очекувања и проценките за идниот економски раст.
Храната и вештачките ѓубрива под дополнителен притисок
Енергетскиот ценовен шок се прелева и врз земјоделството и производството на храна. Светската банка прогнозира дека цените на прехранбените суровини ќе пораснат за околу 10 проценти во 2026 година и за дополнителни 7 проценти во 2027 година. Кумулативниот раст во двегодишниот период би изнесувал околу 18 проценти.
На овие движења влијаат повисоките трошоци за гориво и транспорт, нарушувањата во меѓународните испораки и ризиците за земјоделското производство предизвикани од климатските промени.
Посебен проблем претставува цената на вештачките ѓубрива. Според прогнозите на Светската банка, нивните цени ќе пораснат за 14 проценти во 2026 година, по што се очекува намалување во следните две години.
Производството на азотни ѓубрива, меѓу кои амонијакот и уреата, е тесно поврзано со природниот гас. Кога гасот поскапува, растат и трошоците за производство на ѓубривата, што може да ги зголеми трошоците на земјоделците и да влијае врз цените на земјоделските култури, како пченицата, пченката и оризот.
Дополнителен ризик претставува климатскиот феномен Ел Нињо, кој може да предизвика суши, поплави и намалени приноси во делови од светот.
Во понеповолно сценарио, кое вклучува силен Ел Нињо, нови нарушувања во испораките на жито преку Црното Море и ескалација на конфликтите на Блискиот Исток, цените на прехранбените суровини во 2027 година би можеле да бидат за 12 проценти повисоки од основната прогноза. Светската банка предупредува дека ваквата комбинација на фактори би можела да предизвика сериозен прехранбен шок.
Станува збор за ризично сценарио, а не за основната прогноза на институцијата.
Инфлацијата може да се задржи и во 2027 година
Новите прогнози за суровините се надоврзуваат на зголемените инфлациски очекувања во повеќе економии. Според октомвриската анкета на Ројтерс, спроведена меѓу повеќе од 500 економисти, прогнозите за инфлацијата во 2027 година се зголемени во 31 од 50 анализирани економии.
Во Европа, повисоки инфлациски очекувања се забележани во 15 од 21 анализирана развиена економија. Овие проценки укажуваат дека поскапувањето на енергијата може да го забави намалувањето на инфлацијата, дури и ако основните инфлациски притисоци постепено ослабуваат.
Истовремено, економистите очекуваат глобалната економија да порасне за околу 3 проценти во 2026 година и за 3,2 проценти во 2027 година. Инвестициите во вештачка интелигенција, дигитална инфраструктура и центри за податоци се меѓу факторите што ја поддржуваат економската активност, особено во Соединетите Американски Држави.
Што значат глобалните прогнози за Северна Македонија?
За Северна Македонија, како мала и отворена економија изложена на меѓународните движења на цените на енергијата и суровините, новите прогнози претставуваат важен сигнал за можните економски притисоци.
Повисоките цени на нафтата и природниот гас можат да ги зголемат трошоците за транспорт, производство и дистрибуција. Поскапувањето на вештачките ѓубрива и земјоделските инпути може да се одрази врз производствените трошоци, додека нарушувањата во снабдувањето со храна можат да влијаат врз цените на основните прехранбени производи.
Особено важни ќе бидат движењата кај храната и енергијата, бидејќи нивното поскапување може да има поголемо влијание врз домаќинствата со пониски приходи. Во такви услови, таргетираните мерки за поддршка на најранливите категории граѓани се поефикасен пристап од некритичните и долготрајни интервенции што не ги земаат предвид фискалните ограничувања.
Зголемените трошоци можат да создадат притисок и врз компаниите, особено оние што зависат од увозни суровини, горива и земјоделски инпути. Доколку не можат целосно да ги апсорбираат повисоките трошоци, дел од нив може да ги пренесат врз крајните цени.
Светската банка повикува на заштита на најранливите
Пораката на Светската банка е дека последиците од ценовните шокови не се распределуваат рамномерно. Домаќинствата со пониски приходи трошат поголем дел од својот буџет за храна, енергија и основни потреби, па затоа се почувствителни на поскапувањата.
Глобалните прогнози за 2026 и 2027 година остануваат изложени на значителна неизвесност. Развојот на конфликтите, состојбата со снабдувањето со енергенси, климатските услови и реакциите на централните банки ќе бидат меѓу клучните фактори што ќе го определат движењето на цените во наредниот период.
За Северна Македонија, главниот предизвик ќе биде навремено следење на меѓународните движења и ограничување на последиците врз животниот стандард, без создавање дополнителни фискални ризици.
Подготви: Б. Јордановска
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
