Во време кога европските општества се соочуваат со економски притисоци, политичка поларизација и растечки барања за транспарентност, прашањето за владините авиони добива ново значење. Дали државата навистина има потреба од сопствен Air Force One или постојат поразумни, поефикасни и поодговорни алтернативи? Патем, американскиот владин авион е 35-36 години стар.
Како и да е, кога некој од власта ќе каже дека сите лидери користат службени авиони, должност на новинарите е да го проверат тоа, како што е должност да проверат било која друга изјава, се разбира. Ова е прилог кон темата за „нов владин авион“.
Во Европа преовладува прагматизам наспроти престиж
Неколку земји членки на Европската Унија воопшто немаат посебни владини авиони за своите претседатели или премиери. Наместо тоа, тие се потпираат на комерцијални летови, чартер услуги или повремено користење на воени транспортни капацитети.
Меѓу нив е Австрија, каде што државниот врв редовно патува со комерцијални летови, најчесто преку националниот превозник. Финска, иако има воени авиони, тие не се наменети исклучиво за ВИП транспорт, туку политичарите главно летаат комерцијално. Богатата Холандија користи мешан модел, со честа употреба на редовни линии. Словенија, која има владин авион, и Естонија, која нема посебен владин авион, се потпираат на чартери или комерцијални летови наместо на постојан државен авион.
Овие примери покажуваат дека високото ниво на државно функционирање не е условено со поседување на сопствена авионска флота.
Како патуваат европските лидери без државни авиони?
Практиките се разновидни, но рационални: комерцијални летови – најчесто во бизнис или прва класа, чартер летови за специфични, чувствителни или итни мисии, воени транспортни авиони адаптирани за ВИП употреба, како и заеднички европски ресурси преку механизми како Европската команда за воздушен транспорт (EATC). Овој пристап овозможува флексибилност, но и значително намалување на трошоците.
Од друга страна, поголемите и политички влијателни земји во ЕУ инвестираат во сопствени флоти. Германија располага со модерни авиони како Airbus A350-900, Франција користи Airbus A330 и бизнис-џетови Dassault Falcon, а Ирска неодамна набави нов Falcon 6X за своето претседателство со ЕУ.
Овде, аргументите често се поврзани со безбедноста, автономијата и дипломатската ефикасност.
Старо, ново и скапо: реалната цена на „државниот комфор“
Флотите во ЕУ значително се разликуваат по старост. Така, модерни авиони со старост до 10 години имаат Германија, Ирска и Унгарија. Со средна генерација (10–20 години) располага Франција, како и дел од германската флота, а застарени авиони (20+ години) користат Хрватска, Словенија, Бугарија и Литванија.
Но клучното прашање не е само староста, туку цената на одржувањето. Така, одржувањето на мал владин авион чини меѓу 1,5 и 3,5 милиони долари годишно – без да се пресметаат набавните трошоци, модернизацијата и безбедносните системи.
Политика, перцепција и одговорност
Во контекст на земји како Северна Македонија и регионот на Западен Балкан, оваа тема не е само техничка, туку има и политичка димензија.
Прашањето што мора да се постави е дали државните лидери треба да инвестираат во симболи на моќ како што е владин авион? И тоа – владин авион веќе имаме, понов е од дел од европски држави кои се побогати.
Во држава каде 22% од населението — околу 450.000 луѓе — живеат под прагот на сиромаштија, идејата за нов владин авион не е прашање на приоритети, туку доказ за опасна политичка ароганција и отуѓеност од стварноста.
Во ера на кризи, граѓаните сè повеќе ја мерат легитимноста на власта не само по нејзините политики, туку и по нејзините навики и избори.
Заклучок: моделот не е технички, туку вредносен
Европското искуство покажува дека не постои единствен модел. Но постои јасна линија на поделба. Едни држави инвестираат во престиж и автономија, додека други избираат економичност и јавна отчетност. Значи, изборот не е прашање на капацитет, туку на политичка култура и вредности.
Во време кога демократијата се брани не само со зборови, туку и со примери, начинот на кој лидерите патуваат станува повеќе од логистика — станува порака. Каква порака испраќа македонскиот државен и владин врв, останува да процени јавноста.
Подготви: Џ. Д. (со поддршка на дигитални алатки за истражување и анализа)
