Случајот со Ива Михаилова, 23-годишна жителка на Кочани со македонско и бугарско државјанство, која на 11 октомври ја напуштила Северна Македонија и заминала во Бугарија и покрај активните судски мерки, отвори сериозни прашања за владеењето на правото, институционалната одговорност и човековите права. Според информациите објавени од „360 степени“, „Телма“ и Бугарската телеграфска агенција (БТА), македонските институции немаат евиденција за нејзиното излегување од земјата, додека Михаилова и нејзиниот бугарски адвокат тврдат дека границата ја преминале преку официјален граничен премин.
Но она што би требало да биде прашање за независна истрага и судска постапка веќе прерасна во политички ОК Корал. Опозициските партии бараат оставки и обвинуваат за прикриени договори, власта се соочува со барања да ја објасни работата на институциите, а бугарските политички и институционални реакции му даваат на случајот дополнителна меѓудржавна димензија.
Во таа врева, човековите права и интересите на непосредно засегнатите луѓе ризикуваат да останат на маргините.
Од сообраќајна трагедија до меѓудржавен случај
На 7 октомври 2025 година, на патот Кочани – Штип, се случила тешка сообраќајна несреќа во која едно лице го загубило животот, а повеќе лица биле повредени, меѓу нив и Михаилова.
Обвинителството ја товари Михаилова дека управувала со возило со брзина поголема од дозволената и навлегла во спротивната сообраќајна лента. Судската постапка започнала во Основниот суд во Кочани во јули 2026 година. Вината допрва треба да биде утврдена со правосилна судска одлука.
На 9 октомври 2025 година, според соопштението на Обвинителството, ѝ биле одземени македонскиот и бугарскиот пасош, а дополнително ѝ биле определени забрана за преминување на државната граница со лична карта, забрана за напуштање на Кочани и обврска за редовно јавување кај службено лице. Обвинителството сметало дека постои ризик од бегство и затоа се противело на враќањето на патните исправи.
Одбраната, од друга страна, во повеќе наврати барала да ѝ се овозможи лекување во Бугарија поради повредите на ‘рбетот добиени во несреќата. На 7 август 2026 година „Телма“ објави дека судот одбил уште едно барање за враќање на пасошите, додека одбраната тврдела дека доставила документација за потребата од лекување во странство.
Тоа е првата суштинска дилема: дали судските мерки, иако законски оправдани со опасноста од бегство, биле применувани со доволно внимание кон здравствената состојба на обвинетата?
Правото на лекување не исчезнува со подигнувањето обвинение
Обвинетото лице не ги губи своите основни човекови права. Ниту судската забрана за патување не ја ослободува државата од обврската да обезбеди соодветна здравствена заштита.
Михаилова има право на лекување, на достоинствен третман, на правична судска постапка и на пресумпција на невиност. Истовремено, правото на лекување не претставува автоматско овластување за самоволно непочитување на судските одлуки.
Европската конвенција за човекови права, особено членот 6 за правично судење и членот 2 од Протоколот број 4 за слобода на движење, воспоставува стандарди според кои ограничувањата мора да имаат законска основа, легитимна цел и да бидат пропорционални. Слободата на движење може да биде ограничена, но ограничувањето не смее да биде произволно.
Бугарската телевизија Нова на 12 октомври објави информација од болницата „Пирогов“ дека Михаилова е примена за дијагностички испитувања и лекување и дека според расположливата медицинска документација, одложувањето на третманот може да доведе до трајни негативни последици.
Ова не докажува дека македонскиот суд постапил незаконски, ниту дека во Северна Македонија не постоеле медицински можности за лекување. Но претставува доволна основа за сериозна проверка дали судот располагал со независна медицинска проценка, дали биле разгледани алтернативни начини за лекување и дали здравствениот ризик бил соодветно земен предвид.
Државата можела да ги разгледа и механизмите за контролирано медицинско патување, со јасно утврдени услови за враќање и гаранции за продолжување на постапката, доколку таквите мерки биле правно и практично изводливи.
Човековите права не смеат да зависат од националноста на обвинетото лице, ниту од тоа дали неговиот случај станал политички интересен.
Што се случило на границата?
Најконтроверзниот дел од случајот останува начинот на кој Михаилова ја напуштила земјата.
Нејзиниот бугарски адвокат Николај Димитров изјавил дека поминале преку официјален граничен премин, но одбил да го именува, објаснувајќи дека не сака да им создаде проблеми на луѓето кои им помогнале. Во изјавата пренесена од „360 степени“, тој допуштил можност со постапката да биле прекршени судските мерки, истовремено нагласувајќи дека правото на лекување било пресудно за нивната одлука.
МВР официјално соопшти дека нема регистриран излез на Михаилова од Северна Македонија. Според дополнителните информации што министерството ги добило преку соработката со бугарските гранични служби, не бил евидентиран ниту нејзин легален влез во Бугарија.
Овие противречности не можат да се разрешат со партиски соопштенија.
Потребни се проверка на граничните камери, електронските записи, службените постапувања и евентуалните пропусти, како и координирана размена на информации меѓу двете држави.
Отсуството на електронска евиденција е сериозна индиција за неправилност, но само по себе не утврдува дали постоела службена злоупотреба, технички пропуст или преминување надвор од пропишаните процедури. Уште помалку претставува доказ дека определен министер лично го овозможил заминувањето.
Токму затоа е неопходна истрага што ќе ги разгледа сите можности, без однапред утврдени виновници.
Политички ОК Корал: Оставки, обвинувања и сомнежи за тајни договори
Реакциите на политичката сцена следуваа веднаш по информацијата за заминувањето на Михаилова.
СДСМ побара оставка од министерот за внатрешни работи Панче Тошковски, обвинувајќи дека институциите овозможиле обвинетата да ја напушти земјата. Партијата го поврза случајот со пошироките критики за работата на МВР и со обвинувањата за селективност во спроведувањето на законот.
Критики и барања за утврдување одговорност упатија и други политички актери, меѓу кои Левица. Иницијативата „Разговори за иднината во 12:05“ отиде чекор понатаму, поставувајќи прашања за евентуална поврзаност меѓу заминувањето на Михаилова и неодамнешните дипломатски контакти со Софија. Во политичките реакции се појавија и барања за одговорност од министрите за надворешни работи и правда.
Но политичкото обвинување не е доказ. За тврдењата за договорено заминување или директна вмешаност на високи функционери засега нема јавно потврдени докази.
Истовремено, одговорноста на Владата за функционирањето на институциите не може да се отфрли само со аргументот дека судските одлуки се независни. Судската власт одлучува за мерките, но граничната контрола е надлежност на извршната власт. Станува збор за различни, но поврзани институционални одговорности.
Затоа легитимно е да се бараат објаснувања, истрага и, зависно од утврдените факти, политичка или друга одговорност. Но не е легитимно однапред да се прогласуваат виновници.
Софија и Скопје: Човековите права во сенка на дипломатските тензии
Случајот веќе доби и дипломатска димензија. Бугарското Министерство за надворешни работи, според БТА, соопшти дека не било однапред известено за заминувањето на Михаилова и дека не учествувало во организацијата на нејзиното патување. Бугарската претседателка Илијана Јотова изрази подготвеност да се сретне со неа, а бугарскиот министер за внатрешни работи Иван Демерџиев најави проверка на начинот на кој ја преминала границата.
Македонското Министерство за надворешни работи и надворешна трговија оцени дека постапувањето на бугарските институции ја нарушува довербата меѓу двете држави и најави информирање на европските институции. Министерството нагласи дека националната припадност не може да биде оправдување за избегнување на правдата.
Според известувањето на „Телма“, случајот бил разгледуван и на средбата во Софија меѓу министерот Тимчо Муцунски и бугарската министерка Велислава Петрова-Чамова, вклучително и можноста бугарски лекари да ја проценат здравствената состојба на Михаилова. Но постоењето таков разговор не докажува дека било договорено нејзиното заминување.
Михаилова тврди дека била дискриминирана поради бугарското национално самоопределување. Таквото тврдење заслужува независна проверка, но не може да се прифати како утврден факт без соодветни докази.
Од друга страна, ниту фактот дека против неа се води кривична постапка не е доказ дека не можела да биде изложена на дискриминација во некој аспект од институционалниот третман.
Овие две прашања мора да се испитуваат одделно.
Заборавената жртва и правото на правда
Во политичките расправии речиси исчезнува уште еден суштински факт: во сообраќајната несреќа загинал човек.
Неговото семејство има право да очекува темелна истрага, ефикасна судска постапка и утврдување на одговорноста врз основа на докази.
Правото на живот, заштитено со членот 2 од Европската конвенција за човекови права, опфаќа и определени позитивни обврски на државите. Во зависност од околностите, тие вклучуваат соодветна правна рамка и ефективни механизми за утврдување одговорност за смртни случаи.
Тоа не значи дека правата на семејството на загинатиот и правата на обвинетата се спротивставени. Напротив, правната држава има обврска да ги заштити и едните и другите.
Семејството на загинатиот не смее да остане без судска разврска поради институционални пропусти, како што ниту обвинетата смее да биде лишена од неопходна медицинска грижа поради јавен притисок или политички калкулации.
Правдата не се состои само во казнувањето на виновните. Таа подразбира правична постапка, почитување на достоинството на сите засегнати и одлука заснована врз факти.
Кога поединечната трагедија станува политички капитал
Случајот со Ива Михаилова покажува колку лесно една кривична постапка може да се претвори во домашна политичка пресметка и меѓудржавен спор.
Политичките партии имаат право, па и обврска, да бараат институционална одговорност. Но кога обвиненијата се претставуваат како веќе докажани факти, а човечката трагедија се користи за политички поени, јавноста добива повеќе конфронтација отколку одговори.
Слично, кога националниот идентитет на обвинетото лице станува централна тема, постои опасност правните и медицинските прашања да бидат потиснати од етнополитички наративи.
Дали во конкретниот случај постоела политичка интервенција, институционална злоупотреба или незаконско помагање, мора да покаже истрагата. Дали здравствените права на Михаилова биле повредени, бара посебна медицинска и правна проценка. Дали имало дискриминација по национална основа, исто така бара докази.
Но едно веќе може да се констатира: случајот се користи за политичка конфронтација од повеќе страни, додека основните прашања за одговорноста и човековите права остануваат неразјаснети.
Државата мора да обезбеди и правда и лекување. Ниту едното смее да биде изговор за ускратување на другото.
А политичките актери, наместо натпревар во обвинувања, би требало да придонесат кон транспарентно утврдување на фактите.
Во спротивно, случајот „Ива Михаилова“ ризикува да стане уште еден пример во кој од човечка трагедија се извлекува политичка корист, а граѓаните, семејствата на жртвите и самата правна држава остануваат без одговорите што им се должат.
Редакција ЦИВИЛ МЕДИА
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
View this post on Instagram
