Во своето обраќање на меѓународната конференција „Одбрана на демократијата: Хоризонти на слободата“, Емануеле Ерикиело, член на Управниот одбор на Centro Studi Internazionale, понуди критичка анализа на состојбата на демократијата и на либералниот меѓународен поредок. Тој истакна дека современите предизвици за демократијата повеќе не доаѓаат само од надворешни авторитарни сили, туку сè повеќе и одвнатре, од самите демократски системи. Осврнувајќи се на неодамнешните стратешки промени во САД и Европската Унија, Еричиело предупреди дека нормативните темели на либералниот меѓународен поредок – демократијата, човековите права и поредокот заснован на правила – постепено се ставаат во втор план, во корист на прагматизмот, безбедноста и конкуренцијата меѓу големите сили:
Мислам дека постојат две прашања што навистина сакам да ги отворам. Не сум сигурен дали претходните говорници веќе ги допреле, бидејќи не можев да бидам присутен порано, но ќе се обидам да се надоврзам на дискусијата од овој момент натаму.
Првото прашање е дека нападот врз демократскиот поредок – и врз демократскиот либерален меѓународен поредок – доаѓа и однадвор и одвнатре. Ова е нешто за кое навистина мора сериозно да размислиме.
Пред неколку дена, Соединетите Американски Држави ја објавија својата нова голема стратегија. Тој документ беше мошне јасен во однос на позицијата на САД кон Европа и кон светот. Трампoвата доктрина јасно наведува дека САД повеќе не настојуваат да градат или одржуваат глобален либерален меѓународен поредок. Наместо тоа, отворено прифаќаат состојба на конкуренција меѓу големите сили, прифаќајќи мултиполарен свет во кој САД се позиционираат како суперсила што се натпреварува со други големи сили.
Ова е исклучително важно. Досега, сакале ние тоа или не, постоеше обид да се комбинира прагматичен, реалполитички пристап со нормативен пристап. Ова важеше не само за САД, туку и за Европската Унија. Пораката беше јасна: ако сакате политичка соработка, трговски односи, развојна помош или поддршка за инфраструктурни проекти, постојат услови. Тие услови вклучуваа поредок на владеење заснован на правила, демократија, почитување на човековите права и отвореност кон меѓународните и домашните пазари.
Денес, овој пристап исчезнува – и тоа е нешто за кое мора многу внимателно да размислиме. Кога ќе ги погледнеме САД, од трговските војни до новата голема стратегија, и кога ќе ги анализираме најновите документи на Европската Унија, вклучувајќи го и новиот Пакт за Медитеранот, гледаме не само поместување кон поголем прагматизам, туку и јасно напуштање на нормативната димензија. Демократијата и човековите права, кои некогаш го олицетворуваа либералниот меѓународен поредок, повеќе не се централни приоритети.
Ова нè води до клучна точка: соочени сме не само со криза на демократиите, туку со криза на демократскиот либерален меѓународен поредок во целина. Дојдовме до фаза во која сè потешко е глобалниот систем да се опише како систем што во најголем дел е управуван од либерални норми и демократски вредности.
Ова не е само поради Русија, Кина или други сили што ја предизвикуваат демократијата и нудат алтернативни, недемократски модели на владеење. Туку и затоа што, одвнатре, прифативме дека поредокот во кој функционираме суштински се променил – и дека мнозинството од глобалниот систем повеќе не е демократско.
Поради тоа, мора да бидеме внимателни да не го насочиме целиот аналитички фокус исклучиво кон надворешните фактори. Надворешните актери се важни, но предизвиците за демократијата денес се и внатрешни. Европа е јасен пример за тоа. Низ целиот континент гледаме пораст на анти-европски движења и партии со авторитарни тенденции, и во власта и надвор од неа. Иако некои од овие актери имаат врски со надворешни сили, како Русија, тоа не е целата приказна. Нешто подлабоко се менува во рамките на нашите политички системи.
Светот каков што го познававме пред 2008 година повеќе не постои. Ова го тврдев и претходно. Во 1990-тите и раните 2000-ти години, многумина веруваа во триумфот на Западот, во „крајот на историјата“ и во трајноста на либералната демократија. Тоа очигледно беше грешка. Денес живееме во транзициска фаза, чиј исход сè уште е неизвесен. Но јасно е дека се движиме кон глобален поредок што повеќе не е либерален – мултиполарен систем во кој повеќето полови не се демократски.
Дури и полот што се смета за демократски сè повеќе ги става демократијата, човековите права и поредокот заснован на правила на споредно место, и во внатрешните политики и во надворешното дејствување. Особено илустративен пример се најновите документи на Европската Унија за надворешни односи. Силно ве охрабрувам да го прочитате новиот Пакт за Медитеранот. Тој претставува јасно повлекување од традиционалната нормативна агенда на ЕУ. Демократијата и човековите права се споменуваат само маргинално, додека безбедноста, стабилноста, економските односи и миграцијата доминираат на агендата.
Пред само десет години, пораката беше сосема поинаква: ако сакате соработка со ЕУ, финансиска поддршка или политичка помош, демократските реформи и почитувањето на човековите права беа неприфатливи за компромис. Денес, овие принципи повеќе не се приоритет. Ова мора сериозно да се преиспита. Тоа покажува дека демократските и правилно-заснованите елементи на нашиот поредок се под притисок и однадвор и одвнатре.
Ќе завршам со размислување за отпорноста, која е централна тема на овој панел. Не верувам во тезата за цивилизациски судир, и сакам тоа јасно да го нагласам. Но токму затоа што глобалниот поредок се движи во насоката што ја опишав, Европа мора да биде пообединета од кога било. Европа треба да се стреми да биде алтернатива – модел што нема едноставно да го следи доминантниот тренд, туку ќе понуди кредибилна референтна точка заснована на демократија и поредок на правила.
Европа има и материјален и идејен капацитет да проектира таков модел. Таа треба да одлучи да го направи тоа. Соединетите Американски Држави ќе останат сојузник, а трансатлантските односи и понатаму се фундаментални. Но САД јасно ставија до знаење дека Европа повеќе не е нивен примарен приоритет. Ова значи дека Европската Унија мора политички да созрее и да си го постави суштинското прашање: за што се залагаме?
Дали едноставно ќе го следиме глобалниот тренд, или ќе заземеме цврст став за нашиот идентитет како нормативен актер посветен на демократијата, човековите права и меѓународниот поредок заснован на правила? Ова е прашањето со кое мора да се соочиме денес.
