Каде исчезнаа панкерите? За културата меѓу подрумите и блескавите химери

Марко Маневски

Сетете се на една сабота навечер, не мора да биде ништо посебно. Пред петнаесет, дваесет, дваесет и пет години. Излегувате во град и ги гледате сите: готичари во црно, кои со сериозни лица се упатуваат кон својот подрум; металци со долги коси и јакни полни со нашивки; панкери што ги носат истите чевли уште од средно училиште; луѓе што одат да слушаат блуз и џез, со израз на лицето како да знаат нешто што вие не го знаете; клинци со футроли за гитари, кои доцнат на проба. Сите одеа на своите места, а сите тие места беа некаде во истиот град, на неколку стотици метри едно од друго.

Тоа не беше никаква парадна смотра. Тоа беше екосистем.

Денес излегувате во истиот град, во истата саботна вечер. Панкери речиси и да не гледате. А кога ќе ги видите, обично се постари од мене, а јас веќе сум еден од оние што се жалат дека работите „некогаш“ биле подобри. Каде исчезнаа?

Два пола, а меѓу нив – ништо

Еве како изгледа тоа денес, барем како што јас го гледам.

Од една страна имате блескава химера: турбофолк, квазипоп, автотјун-поп, сè измешано во еден голем, блескав, гласен колаж што одекнува од секој излог и секој автомобил. Од другата страна – подрумот: места каде што се пушта поекстремна музика, за оние што веќе знаат што бараат, отворени неколку пати месечно за неколку десетици луѓе.

А меѓу нив? Ништо.

Повеќе нема места што се некаде на средината. Места каде што свиреа кавер-бендови. Каде што можевте да седнете со пиво и да слушате како клинци свират Iron Maiden и Metallica, погрешно, гласно, среќно. Каде што го пронаоѓаа својот звук, па својот стил, па самите себе. Тоа не беше голема уметност. Тоа беше школа, само што пивото беше евтино, а предавачите не знаеја дека се предавачи.

Ниту кафеаните веќе не се тоа што беа. Некогаш можевте да седнете, да каснете нешто пристојно, да се напиете просечен шприцер и, ако имавте среќа, убаво да си поминете со тамбураши до доцна во ноќта. Денес таквите места или се резервирани за туристи, или се претвориле во некакви „квазиклубови“: со обезбедување на вратата и пејачка на сцената чиј врв на кариерата бил некаде околу 1997 година. Шифра: „амбиент“. Превод: поскапа влезница, тамбураши нема.

Зошто е важна средината

Можеби мислите дека сум сентиментален, и имате право. Но, не станува збор за носталгија, туку за инфраструктура.

Никој не станува Metallica пред да отсвири лоша Metallica. Кавер-бендот не е крајот, туку почетокот: првиот пат кога ќе застанете пред публика, првиот пат кога ќе ја утнете својата делница, првиот пат кога ќе сфатите дека другарот од бендот знае да испее нешто што вие не можете. Тука се учи дисциплина, тука се учи тимска работа, тука се учи дека ќе бидете еден од многуте што се лоши, па помалку лоши, па подобри. Тука се раѓа она што подоцна ќе стане вашиот сопствен звук.

Кога ја нема средината, го нема ни патот од почетокот до крајот. Или си професионалец со продукција и кореографија, или си скриен во подрум со триста луѓе што веќе знаат сè. Нема место за оние што допрва учат.

Леб, игри и празен буџет

Римскиот поет Јувенал пред речиси две илјади години забележал дека народот што се откажал од политичката моќ бара само две работи: леб и игри. Не се сменило многу, освен што игрите сега се нарекуваат „настани од национално значење“.

Ова не е природна смрт, иако така се претставува. Супкултурите не исчезнуваат затоа што излегле од мода. Исчезнуваат затоа што им се одземаат местата на кои можат да живеат. А кога недоволно вложувате во културата, кога исчезнуваат фестивалите – филмските, театарските, музичките – исчезнуваат и заедниците што растеле со нив. Фестивалот носи публика, публиката носи клубови, клубовите носат бендови, бендовите носат клинци што сакаат да станат бенд.

Постои и една непријатна пресметка што објаснува зошто власта, која многу повеќе се сака себеси отколку културата, има вкус за спектакл. Спектаклот е голем, скап, концентриран и лесно може дополнително да се надува. Еден мегапроект може да проголта стотици милиони, а никој да не се осмели да праша каде се сметките, бидејќи е „од државно значење“. Културата, напротив, е ситна, расцепкана и здодевно транспарентна: мал бенд во подрум не може да испере милион. Ако сте власт чија цел е парите да течат низ што е можно помалку контролирани канали, ситната, независна култура ви е пречка, а спектаклот ви е бизнис-модел.

Да бидам фер, бидејќи ова е тема во која лесно може да се претера. Не тврдам за секој проект и за секој денар кој каде и што зел. За тоа постојат обвинителства и судови. Она што можам да го покажам е редоследот на приоритетите. Според анализата што во јули 2026 година ја објави Татјана Росиќ во списанието ARTMargins, културата во Србија со децении добива помалку од препорачаниот еден процент од републичкиот буџет, а во 2026 година само околу 0,66 проценти. Министерството за култура, тврди таа, во 2026 година не распишало редовен јавен конкурс, туку средствата ги пренасочило кон проекти поврзани со ЕКСПО 2027, кој се третира како проект од национално значење, со исклучоци од редовната контрола. БИТЕФ, пишува таа, во есента 2025 година за првпат бил откажан, а ФЕСТ одложен без јасно објаснување. Имајте предвид дека и самата авторка била отпуштена од универзитетот поради поддршката на протестите, така што ова е анализа од прва рака, а не неутрален извештај, додека бројките во текстот не се поткрепени со извори. Проверете ги во буџетските документи. Но, прашањето што го отвораат не треба да чека: кој ги добива парите и кој ги контролира?

Добар пример е EXIT. Фестивалот што две и пол децении се одржуваше на Петроварадинската тврдина не можеше да го одржи своето традиционално издание во 2026 година, поради „политички, безбедносни и финансиски притисоци“, откако јавно го поддржа студентското движење. Според NME, државното финансирање му било целосно укинато. Наместо тоа, одржа осум настани во шест земји, вклучително и во Црна Гора, Хрватска, Малта и Шпанија, а заврши со фестивал кај пирамидите во Гиза во октомври. Иронично: светот доби фестивал, ние останавме без него.

А потоа, по изборите, стигна веста: EXIT најавува специјално издание на Тврдината во јули 2027 година и целосно враќање во 2028 година. Основачот рече: „Конечно се враќаме дома“. Тоа вреди да се запамети. Културата не е луксуз што се вклучува кога ќе останат вишок пари. Таа е првото нешто што го губите кога општеството ќе ви згасне, и првото што се враќа кога тоа повторно ќе се исправи на нозе.

Што ни дава сето тоа

Ајде гласно да кажеме што ни даваат сите тие супкултури, бидејќи ретко кој воопшто го споменува тоа.

Панкот учи дека, ако нешто не постои, треба сам да го направиш. Немаш гитара? Позајми. Не знаеш да свириш? Научи три акорди. Немаш каде да свириш? Најди подрум.

Тој рефлекс „направи сам“ е една од најкорисните работи што можете да ги научите во животот.

Металот учи на заедништво и дисциплина и, и покрај изгледот, на необична нежност. Луѓето со најдолги коси и најцрна облека често се најљубезните кога ви треба помош. А многу сериозни музички вештини доаѓаат токму оттаму.

Готиката учи дека има убавина во темнината и дека не е срамота да се биде ранлив. Понекогаш тоа е единственото место каде што тинејџер што никаде не се вклопува може да добие дозвола да биде тажен, без некој да му каже „преболи го тоа“.

Блузот и џезот учат на импровизација и слушање. Свирите со некого, а не против него, и мора да слушнете што прави другиот за да знаете што треба да направите вие.

Рејвот учи на колективно тело: нема сцена и публика, нема ѕвезда и обожавател, сите се дел од истата машина што се движи заедно. Ако некогаш ви треба лекција за еднаквост, таму ќе ја добиете без ниту еден збор.

Сето тоа заедно ни го дава она што ни недостига повеќе од сè: припадност. Чувството дека сте дел од нешто за што не ви треба пасош, статус или банкарска сметка.

Интернетот не е замена

А сега ќе речете: „Но, сè е сега на интернет, имаат Discord, форуми, YouTube“. Имаат, и тоа е подобро од ништо. Но, не е исто.

Заедницата не се создава од профили. Се создава од луѓе во иста просторија: од пот, од звук што физички ве удира во градите, од сознанието дека до вас стои некој што дошол од истата причина. Алгоритмот ги групира луѓето според вкусот, а не според пријателството. Ви дава содржина, не другари. За некои луѓе, особено за оние на кои и инаку им е тешко да воспоставуваат врски, таа средба во живо е единственото место каде што се чувствуваат забележани.

Што им останува на младите на кои сè им е одземено

И прашањето што најмногу ме мачи: што се случува со младите на кои им се одземени и културата и супкултурата?

Не тврдам дека имам научна студија в џеб. Но, можам да кажам што гледам. Ако нема место каде што ќе најдеш луѓе со сличен сензибилитет, ти останува она што ти се сервира: блескавата химера, инфлуенсери, трендови. Идентитетот тогаш не се гради, туку се купува: ова го носиш, ова го слушаш, ова го мислиш. А кога идентитетот го добиваш готов, критичкото размислување има помалку можности да се развива, бидејќи никој не го вежбал. Супкултурите беа места каде што учеше да се посомневаш во она што ти се нуди, да избереш нешто друго, да застанеш и да кажеш: „Не, ова не е за мене“.

Младите без тоа се млади без избор. А општество што не знае да избира совршено се вклопува во онаа наша навика сè да се прифаќа и сè да се трпи.

А сега – машината во подрумот

Кога јас бев млад, секој се обидуваше да направи бенд, да напише песна, да научи три акорди. Денес тоа често може да се направи и со помош на вештачка интелигенција, и тоа не само песна. Еве што сè е достапно сега со неколку клика:

• Песна од неколку зборови. Внесувате опис и добивате песна со вокал, хармонии и целосен аранжман, понекогаш подолга и од осум минути (сервиси како Suno).
• Студио во интернет-прелистувач. Платената верзија на Suno нуди целосно дигитално студио, без ниту еден микрофон.
• Сопствен глас или „персона“. Можете да обучите алатка со својот глас или својот стил, па да „пеете“ песни без да ја отворите устата.
• Ремикс во стилот на изведувач. Сервиси како Udio се насочуваат кон лиценциран материјал и обработки во стилот на познати имиња. Големите музички издавачи во 2025 година постигнаа спогодби со овие сервиси по судските тужби.
• Текст на песна. Го пишува четбот.
• Обвивка на албум, лого и постер. Ги создаваат генератори на слики.
• Видеоспот. Го создава генератор на видео.
• Биографија на бендот и објави за социјалните мрежи. Ги пишува повторно истиот четбот.

Резултатот: бенд што не постои, со песна што никој не ја напишал, спот што никој не го снимил и биографија за пријателство што никогаш не се случило. Според податоците на Deezer, песните генерирани со вештачка интелигенција сочинувале повеќе од половината од сите нови дневни прикачувања на таа платформа во јуни 2026 година, околу 90.000 песни дневно.

А сепак, тоа е многу врева, а малку слушатели: само еден до три проценти од стримовите на Deezer отпаѓаат на музика целосно генерирана со вештачка интелигенција, а според нивните податоци, дури 85 проценти од стримовите на таквите песни во 2025 година биле лажни, односно генерирани од ботови. Машините создаваат музика за машини. Во тој круг не е потребен ниту еден човек.

Но, целата поента на бендот никогаш не била песната. Песната била изговор. Поентата била гаражата, другарите, првата свирка пред петмина луѓе, фактот дека сето тоа сте го направиле сами и дека звучело ужасно. Промпт не е бенд. Песна без луѓето што ја меселе во подрумот нема корен, нема приказна, го нема она што останува потоа.

И можеби токму затоа оваа појава многу им одговара на оние што владеат. Машината не бара сала, не бара хонорар, не собира луѓе во иста просторија и не пишува песна за настрешницата.

Она што можеме да го направиме

Не дојдов само да ве растажам. EXIT се враќа. Луѓето сè уште свират, сè уште пишуваат, сè уште се собираат во подрумите, и подобро е што ги има отколку да ги нема. Но, не треба да ги чуваме како музејски експонати. Треба да им го вратиме местото.

Викендов одете на некој мал концерт. Не мора да биде бенд што го познавате. Платете влезница, купете пиво, останете до крај. Ако имате дете што сака да свири, не му велете дека тоа е губење време, позајмете му гитара. Ако имате локал што може да прими бенд, оставете му место меѓу блескавото и подрумот.

Бидејќи една култура не се мери според тоа што продава, туку според тоа што дозволува да се обиде.

Извори

Digital Music News: EXIT Announces Its Triumphant Return to Serbia (2. 11. 2026)

NME: EXIT Festival announces 2026 world tour after political pressure and fallout from Serbian government

Deezer Newsroom: AI Music Tops 50% of Daily Uploads on Deezer (jul 2026)

ARTMargins Online: Chronicles of Repression, Chronicles of Resistance (Tatjana Rosić, jul 2026)

Dubspot: Best AI Music Generators in 2026