ЏАБИР ДЕРАЛА
Нешто длабоко расипано и труло лежи под бучавата на нашите општества. Интелектуалците престанаа да мислат и почнаа да глумат. Зборуваат како дипломати не затоа што имаат моќ, туку затоа што копнеат по близина до неа. Нивните зборови се пресметани, внимателни и празни, одбрани така да не навредат никого и да не откријат ништо.
Политиката, во меѓувреме, потона во хулиганство и јавни препукување. Лагите веќе не се кријат, туку со нив се парадира; политичките противници се третираат како непријатели, институциите како приватен плен, а деградацијата како стратегија.
Новинарството го следеше истиот пат. Редакциите денес функционираат како огласни табли, пласирајќи вести без значење, контекст или последици. Моќниците зборуваат, новинарите пренесуваат. Тоа го нарекуваат неутралност. Тоа го нарекуваат професионализам. Баланс. Не е ништо од тоа. Тоа е абдикација – абдикација од значењето, абдикација од целта, абдикација од јавната должност.
Граѓанското општество не исчезна. Се задуши самото себе во процедурална невидливост. Извештаи што никој не ги чита, проекти што никому ништо не му значат, пораки што никој не го памети. Бирократијата ја замени акцијата, а „усогласеноста со стандарди“ глуми релевантност.
Заеднички именител на сите овие состојби е стравот. Каков страв? За егзистенција? Од прогон и убиство? Не. Тоа е страв да се биде „премногу политички“. Страв од исклучување од меурот на конформизмот во кој удобно престојуваат. Страв од губење пристап, финансии, статус. Страв да не отпаднат од листата за покани. Страв од јасно именување на нештата.
Затоа сè се крие зад „комплексност“, „нијанси“, „двете страни“ – истата формула што ја гледаме и во новинарството, само уште повешто завиткана. Тонот – снижен, речиси нечуен – станува штит. Професионализмот станува алиби. Но таквиот тон, лишен од вистина и од допир со реалноста, не е професионализам. Тоа е кукавичлук со акредитиви.
И кога интелектуалците престануваат да трагаат, новинарите престануваат да објаснуваат, граѓанското општество престанува да мобилизира, а политичарите престануваат да управуваат, демагозите остануваат единствените што зборуваат јасно, дури и кога лажат. Луѓето не ги следат затоа што се во право. Ги следат затоа што сите други избраа молк, конфузија или безбедна ирелевантност. Тоа не е плурализам. Тоа е парализа, која пред нашите очи се зацврстува како општо прифатен културен код и менталитет.
И додека сето ова се одвива, една генерација гледа. Сè уште не учествува, туку само гледа.
Им велат да си го чекаат редот. Наместо тоа, тие учат како се однесуваат моќниците кога се недопирливи. Учат како звучи вистината кога се разредува и се тргува со неа во замена за удобност и пристап до елитите. Учат како институциите „ги преживуваат“ мандатите — бесцелно и без ефект. Како говорот не се користи за да ги опише настаните и да ја објасни реалноста, туку за да избегне одговорност.
Тие – младите – не се наивни. Тие не се нетрпеливи. Тие само се исплашени, не од одговорноста, туку од наследството. Исплашени дека до моментот кога ќе им дојде редот за лидерство, сѐ ќе биде премногу испразнето за да се обнови. Она што го гледаат се институции кои веќе не можат и не сакаат да се објаснат себеси. Политика без концепт и вредности, интелектуалци без визија, граѓанско општество без луѓе и новинарство кое не пропаѓа затоа што зазема страна, туку затоа што целосно се откажува од своето значење.
Општеството тивко умира кога се откажува од одговорноста. Кога фактите систематски се заменуваат со бескрајно повторување лаги, а јавниот интерес со пристап до центрите на моќта. Новинарите и интелектуалците тоа го нарекуваат неутралност.
И така доаѓаме до општества во кои политичарите, интелектуалците, граѓанското општество и медиумите престануваат да ѝ служат на јавноста. Почнуваат да си служат едни на други. Нивна главна задача? Перење моќ, пари и самата реалност.
Ова е светот што им се остава на младите во наследство: не простор на гласно несогласување, туку квази-информативен пејзаж — исцеден, спакуван во измама, лишен од цел, вредности и смисла. Неправеден. Насилен.
Младите не го проучуваат за да го имитираат. Го меморираат како предупредување. Учат што се случува кога оние на кои им е доверена јавната позиција или политичката моќ избираат безбедна дистанца наместо вистина, пристап до пари и моќ наместо целисходност, комфор наместо одважност.
Младите не го проучуваат за да го имитираат. Го меморираат како предупредување. Учат што се случува кога оние на кои им е доверена јавната позиција или политичката моќ избираат безбедна дистанца наместо вистина, пристап до пари и моќ наместо целисходност, комфор наместо одважност.
Кога одговорноста се напушта, цензурата станува непотребна. Конфузијата е доволна.
Некои штети не можат да се поправат откако ќе станат рутина. Општеството може да преживее жестока дебата. Може да преживее и конфликт. Она што можеби нема да го преживее е јавен простор испразнет од вредности и смисла, каде што моќниците говорат гласно, а сите други зборуваат внимателно.
Историјата нема да праша дали сме биле љубезни и внимателни. Ќе праша дали сме биле јасни и директни.
Следната генерација нема да нè суди според нашите намери и манири, туку според она што сме го оставиле зад себе – урнатините низ кои ќе мора да се пробива, или цврсти темели врз кои може да гради.
Тој одговор се пишува сега. Молкот ќе се смета за избор – а изборот без визија е капитулација.
© 2026 Xhabir M. Deralla (Jabir Deralla). Published by CIVIL – Center for Freedom.
Illustration created with AI assistance (OpenAI) based on the author’s concept and editorial direction.
All rights reserved.
