Ледената патека во Милано–Кортина беше подготвена, исполирана до совршенство, чекајќи уште еден олимписки момент измерен во секунди, обележан со спортска одважност, прецизност и контрола. Но, за украинскиот скелетон-натпреварувач Владислав Хераскевич, трката заврши пред воопшто да започне. Немаше старт, немаше спуст, немаше целна линија, туку само одлука што едно парче опрема го претвори во глобален скандал.
Кацигата што ја носеше не беше создадена да провоцира. Немаше слогани, немаше повици на акција, немаше политички пораки во класична смисла. Наместо тоа, на кацигата имаше ликови од украински спортисти убиени од почетокот на целосната руска инвазија во 2022 година. Луѓе кои, под други околности, можеби ќе стоеја покрај него на Олимписките игри. Хераскевич избра да ги носи со себе, не како протест, туку како сеќавање.
Меѓународниот олимписки комитет (МОК) виде нешто друго. Се повика на правилото 50.2, кое забранува политички пораки за време на натпреварувањето, па кацигата ја прогласи за прекршување. Му беа понудени алтернативи: обична кацига, црна лента — симболи што признаваат загуба, но без да го именуваат нејзиниот контекст. Хераскевич одби. Подоцна ја опиша одлуката како „цената на нашето достоинство“. Одговорот на МОК беше дисквалификација.
Овој случај можеше да остане само фуснота во олимписката регулатива, доколку не беше дел од поширок образец. Украинската фристајл-скијачка Катерина Коцар веќе беше принудена да ја отстрани пораката „Бидете храбри како Украинците“ од својата кацига. Таа беше заменета со национално знаме, што на МОК му беше поприфатливо.
Однесувањето на МОК не е ново. Вакви случаи има повеќе и сите откриваат дека МОК реагира на секое потсетување на војната, дури и кога е изразено како сеќавање или охрабрување, се третира како политичко и затоа бидува забрането.
Тие се кријат зад принципот дека Олимписките игри мора да останат неутрален простор, наводно, глобален простор каде човештвото се среќава надвор од конфликтите и поделбите. Оваа идеја има историски корени. Но има една суштинска разлика. Во античка Грција постоеше олимпиското примирје — ekecheiria — со кое завојуваните градови-држави биле обврзани да ги прекинат непријателствата за време на Игрите, овозможувајќи безбеден пат за спортистите и гледачите. Олимпијадата не била само натпревар; таа била кревка, но моќна пауза во насилството, признание дека дури и во време на војна мора да постои простор за човечност.
Но, тој свет повеќе не постои.
Војните денес не запираат за Олимписките игри. Ракетите и дроновите не запираат поради спортските настани. Цивилите, а со тоа ни спортистите, не се поштедени затоа што светот следи спортски настан. Идејата дека реалноста може привремено да се стави на пауза — дека конфликтот може учтиво да отстапи место на спортот — припаѓа на едно друго време. Денес, војната е континуирана, сеприсутна и невозможно е да се изолира.
Токму тука се распаѓа принципот на неутралност. Еве уште еден доказ дека МОК е контрадикторен: презеде мерки според кои на учесниците од Русија им забрани употреба на национални симболи и статус на „неутрални“ спортисти. Со овие одлуки, МОК признаваат дека војната не може да се игнорира. Сепак, на украинските спортисти им се забранува да ја споменат токму таа војна, дури и во нејзината длабоко човечка, лична форма.
Овој парадокс не се брани. Руското учество е благо санкционирано, но Украинците се замолчени. Правилата се применуваат формално еднакво, но нивните последици не се. Она што изгледа како неутралност по форма, станува асиметрија по суштина.
Она што го прави случајот на Хераскевич особено вознемирувачки е самата природа на забранетото. Ова не беше пропаганда. Не беше агитација. Беше спомен. Со тоа што го класифицира како политичко, МОК фактички го редефинира сеќавањето како прекршок. И со тоа преминува од регулатива во етичка зона.
Бидејќи ако оддавањето почит на загинатите е политичко, тогаш „неутралноста“ бара да ги заборавиме жртвите.
Токму затоа реакцијата во светот е толку силна. Не поради несогласување околу правилата, туку поради тоа што тие правила произведуваат. Во обидот да го задржи спортот „чист“ од политика, МОК влегува во најчувствителната форма на политика: политиката на сеќавањето, на видливоста, на тоа чија реалност е дозволено да се види.
Реакциите во светот беа силни. Од Кијив до европските престолнини, од спортските кругови до аналитичарите и граѓанското општество, одлуката на МОК беше пречекана со жестока осуда. Украинскиот претседател Володимир Зеленски јавно застана зад Хераскевич, нагласувајќи дека спортот не смее да стане простор на заборав и дека сеќавањето на жртвите не може да се третира како прекршок.
За многумина, ова не беше прашање на правила, туку на морална позиција: дали глобалните институции ќе ја признаат реалноста на војната или ќе се повлечат зад формална неутралност што, во суштина, ја брише разликата меѓу агресорот и жртвата. Поддршката за украинските спортисти дојде и од бројни јавни личности, организации и медиуми, кои предупредија дека ваквите одлуки не ја штитат неутралноста на спортот, туку ја компромитираат неговата етичка основа.
И ЦИВИЛ – Центар за слобода се приклучи кон реакциите.
ЦИВИЛ најостро ја осудува одлуката на Меѓународниот олимписки комитет да санкционира чин на сеќавање и човечко достоинство, маскирајќи ја таа одлука како „неутралност“ – се вели во реакцијата на организацијата.
„Забраната за оддавање почит на убиени спортисти не е заштита на спортот од политика, туку пример за опасна морална конфузија во која се изедначуваат жртвата и агресорот“, објави ЦИВИЛ.
Според организацијата, „во услови на брутална војна и систематско уништување на човечки животи, обидот да се замолчи вистината не е неутралност — тоа е соучесништво во бришењето на одговорноста“.
„ЦИВИЛ повикува на итна ревизија на оваа одлука и на воспоставување јасна етичка линија: спортот не смее да биде простор во кој се забранува сеќавањето, ниту алатка што ќе служи за нормализација на неправдата“, реагираат од ЦИВИЛ.
Постапката на Хераскевич не ја внесе војната во Олимписките игри. Тој одби да го одвои спортот од реалноста, одби да прифати дека достоинството треба да се преговара во име на неутралноста.
Војната веќе беше таму – во отсуството, во тишината, во празните места каде што требаше да има спортисти. Нив ги нема, затоа што ги уби руската брутална агресија. Тие што се обидуваат да ја избришат вистината успеваат само тоа да го направат тоа отсуство уште повидливо видливо.
Овој скандал ја отсликува состојбата многу пошироко. Помеѓу декларациите да се зачуваат „неутрални простори“ и сè поголемата невозможност тоа да се направи без искривување на реалноста. Тој го отсликува и познатиот проблем на лажниот баланс за што во ЦИВИЛ се пишува и се говори со години.
Избегнувањето на тешките вистини може да создаде впечаток на правичност за момент. Всушност, со тоа само се прикрива одговорноста и се застанува на страната на злосторниците. Тоа е единственото што го постигна МОК и тоа е единственото што го постигнуваат „неутралните“ новинари, уредници, аналитичари, интелектуалци, политичари…
Неутралноста, во вакви моменти, има насока. Има последици. И зборува доволно гласно самата по себе, без оглед што вистината за момент можеби ќе биде истисната, дали од спортот или од јавниот дискурс, сеедно.
На крајот, немаше трка за Хераскевич. Но одлуката на МОК предизвика гласни прашања што ги извлекоа олимписките „мудреци“ надвор од спортската арена: Кому му служи ова меѓународно тело? Во свет во кој војната не само што не запира, туку е насочена кон секојдневно убивање цивили (и спортисти), што значи да се инсистира на тишина?
Лицата на таа кацига ќе останат запаметени. Друго прашање е дали некој – МОК во случајов – ќе избере да ги види.
Џабир Дерала
со придонес од ЦМ Деск
и поддршка од OpenAI (ChatGPT)
