Пишува: Александар Иванов
Едно правило во геополитиката е постаро и од современите кризи: големите сили можат да си дозволат грешки што малите држави не смеат ни да ги пробаат. За суперсилите, лошата рака на меѓународната маса често е само корекција на курсот. За малите држави, истата грешка е цена што се плаќа со изгубено време, зависност, институционална ерозија и стеснет простор за маневар.
Затоа надворешната политика на малите држави не смее да биде изградена врз темперамент, инает и моментални симпатии кон „непослушни“ лидери. Таа мора да биде пресметана, трпелива и врзана за структурите во кои реално се носат одлуките. А кога една мала држава ќе почне да верува дека може да ја замени географијата со политичка романтика, тогаш веќе не игра покер, туку руски рулет.
Токму тука доаѓа македонската дилема со Унгарија. Да, Будимпешта е членка на ЕУ и НАТО. Да, таа има право на своја политика и на свој тон во спорот со Брисел. Но прашањето за Скопје не е што сака Унгарија за себе, туку дали Македонија смее да ја гради сопствената европска сметка врз држава која веќе неколку години е под постојан институционален и финансиски притисок од Унијата. Ако одговорот се бара во фактите, тогаш романтиката брзо се судира со аритметиката.
Историјата на односите меѓу Будимпешта и Брисел одамна не е само идеолошка расправија; таа има многу конкретна финансиска цена. Европската комисија уште во декември 2023 објасни дека од вкупно 21,9 милијарди евра за програмите на Унгарија, околу 10,2 милијарди евра можеле повторно да станат достапни по судските реформи, но 11,7 милијарди евра останале суспендирани поради нерешени прашања околу владеењето на правото, академските слободи, правото на азил и условеноста поврзана со корупција и конфликт на интереси. Дополнително, 55% од обврските во три кохезиски програми — приближно 6,3 милијарди евра — останаа блокирани во рамките на механизмот за условеност.
Потоа следуваше уште една потврда на овој судир: од 1 јануари 2025 Унгарија трајно изгуби 1,04 милијарди евра од претходно суспендираните средства, а на почетокот на 2026, според извештаи што се повикуваат на одговори од Европската комисија, пропадна и следна транша од околу 1,08 милијарди евра. Тоа повеќе не е спор за реторика, туку доказ дека конфликтот со Брисел носи мерлива и неповратна буџетска штета.
И токму затоа е важно да се разбере што Унгарија може, а што не може да биде за Македонија. Според податоци засновани на Евростат, унгарскиот БДП во 2024 година изнесувал околу 206 милијарди евра, додека вкупниот БДП на ЕУ изнесувал околу 17,98 трилиони евра. Тоа значи дека Унгарија носи едвај нешто повеќе од еден процент од економската тежина на Унијата. Со други зборови: Унгарија може да биде гласна, може да биде видлива, може да биде непријатна за консензусот — но не може да биде економска алтернатива на Европската унија, ниту пак долгорочен заштитен штит за државите од Западен Балкан.
Политичката слика е исто толку незгодна. Фидес во март 2021 ја напушти Европската народна партија, најмоќното централнодесно семејство во Европскиот парламент. А по изборите во 2024 година, новата група „Патриоти за Европа“, во која централно место има и Фидес, беше дочекаna со јасен cordon sanitaire: другите политички групи ја блокираа од раководни позиции во комитетите и ѝ ги прераспределија местата што по големина би ѝ следувале. Ова е суштинска порака: да се има микрофон во европската политика не е исто што и да се има влијание врз процесот на донесување одлуки.
Ниту институционалниот притисок не исчезна. На 27 мај 2025 Советот на ЕУ ја одржа осмата расправа за Унгарија во рамките на постапката по член 7, при што расправата ги опфати прашањата за уставниот систем, контролата и рамнотежата, борбата против корупцијата, граѓанскиот простор, академските и медиумските слободи и правата на ЛГБТИ-лицата. Самото траење на таа постапка — седум години по нејзиното активирање — покажува дека Унгарија не е „мост“ кон центарот на ЕУ, туку држава што и понатаму е предмет на системска недоверба во самата Унија.
Во таков контекст, земањето македонски заем од 500 милиони евра од Унгарија не е само финансиски инструмент. Тоа е политички сигнал. Официјално, договорот со унгарската државна Ексим банка, потпишан на 8 октомври 2024, предвидува рок на отплата од 15 години, грејс-период од 3 години и фиксна каматна стапка од 3,25%. Македонското Министерство за финансии тврдеше дека на тој начин се штедат околу 14 милиони евра годишно во споредба со можен излез на меѓународните пазари со камати околу 6%, а дел од средствата треба да поддржат општини и компании.
Но проблемот со ваквиот потег не е во самата каматна стапка. Проблемот е во политичката економија на сигналот. Кога мала држава, чии стратешки документи и закони се врзани за европска интеграција, почнува да ја рекламира Будимпешта како посебна оска на спас, таа ризикува да испрати погрешна порака токму до оние чии одлуки навистина ја одредуваат нејзината иднина: Берлин, Париз, Брисел, Хаг. Во меѓународната политика, евтин капитал може да биде скап политички знак.
Вториот проблем е уште подлабок. Кога една влада е во хроничен спор со своите главни институционални партнери, таа мора да најде компензација на друго место. Токму тука се отвора кинеската димензија. Според MERICS и Rhodium Group, во 2023 година Унгарија привлекла 44% од вкупните кинески директни инвестиции во Европа, а 69% од целокупните кинески инвестиции во Европа таа година биле концентрирани во секторот на електрични возила. Политико, пак, во јуни 2024 пишуваше за околу 16 милијарди евра кинески инвестиции во Унгарија. Тоа значи дека Будимпешта не само што бара простор надвор од Брисел, туку и дека својата економска релевантност сè повеќе ја врзува за кинески капитал, особено во автомобилскиот и батерискиот синџир.
Ова не мора автоматски да значи „предавство“, но сигурно значи зависност. Држава што е во постојан спор со ЕУ, а во исто време станува главен приемник на кинески капитал во Европа, веќе не е обичен бунтовник во европското семејство. Таа станува јазол каде што се преклопуваат различни интереси — европски, кинески, а понекогаш и руски. Токму затоа за Македонија е опасно ако Унгарија се перципира како геополитичка замена за европското јадро, наместо како специфичен, ограничен и контроверзен партнер.
Знак за тоа колку длабока е кризата на доверба дојде и во март 2026. По извештаи дека унгарскиот министер за надворешни работи Петер Сијарто комуницирал со Москва околу содржината на разговорите во ЕУ, самиот тој призна дека разговара со рускиот министер Сергеј Лавров пред и по состаноците на Советот на ЕУ. Европската комисија оцени дека извештаите се „многу загрижувачки“ и побара разјаснување од Будимпешта. Без разлика дали некој ќе ја брани оваа практика како „дипломатија“, или ќе ја смета за опасно поткопување на довербата, суштината е иста: Македонија не смее да ја врзува својата долгорочна стратегија за партнер чии канали на комуникација се предмет на сомнеж внатре во самата ЕУ.
Токму тука македонската политичка фрустрација станува најслаба точка на државата. По долгите години блокади, ветувања, понижувања и недовршени европски преговори, кај нас постои силно искушение секоја „алтернативна“ оска да се доживее како историска шанса. Но фрустрацијата е лош советник во геополитиката. Таа често произведува политика на симболична одмазда, а не политика на државна корист. Може да создаде привремено чувство на достоинство, но истовремено да ја втурне државата во уште поголема зависност.
Затоа, суштинското прашање не е дали Македонија треба да разговара со Унгарија. Секако дека треба. Прашањето е дали треба да ја третира како столб на сопствената стратешка ориентација. Одговорот е негативен од најмалку четири причини.
Прво, Унгарија не располага со структурната тежина на јадрото на ЕУ. Нејзината економија, иако значајна за регионот, е премногу мала за да биде вистинска алтернатива на европските фондови, пазари и индустриски ланци.
Второ, Будимпешта моментално нема стабилна политичка позиција во европскиот мејнстрим. Ако вашата стратегија зависи од лидер кој веќе со години е во судир со клучните институции и политички семејства на ЕУ, тогаш вашата стратегија зависи од исклучок, а не од правило.
Трето, дури и ако Унгарија утре ја надмине оваа фаза, таа тоа ќе го направи од позиција на полноправна членка на ЕУ. Тоа значи дека нејзиното реструктурирање назад во европските текови ќе биде многу побрзо, полесно и поевтино од секоја корекција што би морала да ја прави Македонија како држава-кандидат. За нас цената на погрешната проценка секогаш е повисока.
И четврто, ЕУ веќе влегува во нов циклус на големи заеднички инвестиции и безбедносно-индустриско престројување. Само на 27 мај 2025 Советот формално го усвои SAFE — нова програма вредна 150 милијарди евра за заеднички европски одбранбени набавки. Кога Европа отвора нови канали за индустриска, енергетска и безбедносна интеграција, најлошата можна стратегија за Македонија е самата да се оттурнува од политичкото јадро што ќе одлучува кој ќе биде вклучен, кога и под кои услови.
Затоа македонската власт мора да одговори на неколку тешки, но неизбежни прашања. Што ако Орбан ослабне политички или биде принуден на компромис со Брисел? Каде ќе стои Скопје ако нова унгарска гарнитура утре реши да ги преиспита симболите, приоритетите и договорите на својот претходник? Колкав е дефицитот на доверба што го создаваме кај државите-членки чие мислење е клучно за нашата европска иднина? И конечно: дали краткорочната ликвидност вреди ако на среден рок се претвори во долгорочен политички долг?
Да бидеме прецизни: никој сериозен не тврди дека Македонија треба да се откаже од билатерални врски, ниту дека мора да води надворешна политика на сервилност. Но има огромна разлика меѓу разновидни партнерства и стратешко врзување за држава што и самата е во отворен спор со центрите на моќ во Унијата. Малите држави немаат луксуз да се идентификуваат со туѓи бунтови како да се свои историски мисии.
Во меѓународната политика довербата е капитал. Тешко се акумулира, лесно се троши. Македонија веќе изгуби премногу години во чекање, преговарање, блокади и импровизации. Последното што ѝ треба е да ја претвори сопствената фрустрација во стратегија. Тоа што за Унгарија е спор со Брисел, за Македонија може да стане промашена генерациска пресметка.
Геополитиката не трпи коцкање со слаби карти. А малите држави, повеќе од сите други, мора да знаат дека не секоја понудена рака е сојузништво — некои раце се само моментален заем, со многу подолга политичка доспеаност.
Извори и белешки
- European Commission, Questions and Answers on Hungary: Rule of Law and EU funding, 13.12.2023.
- European Parliament, Release of frozen EU funds to Hungary: MEPs to debate next steps with Commission, 22.01.2024.
- DW, EU denies Hungary a billion euros after reform failures, 01.01.2025.
- Telex, Hungary starts year with loss of more than €1 billion in EU subsidies, 02.01.2026.
- Destatis / Eurostat, Hungary in comparison: GDP at market prices 2024; EU-27 GDP 2024.
- POLITICO, Orbán’s Fidesz quits EPP group in European Parliament, 03.03.2021.
- EUNews, Cordon sanitaire against Orbán, Patriots to get no posts in the European Parliament, 09.07.2024.
- Council of the EU (Consilium), General Affairs Council, 27.05.2025.
- Ministry of Finance of North Macedonia, Loan Facility Agreement worth EUR 500 million signed with Hungarian Export-Import Bank, 08.10.2024.
- SeeNews, N. Macedonia signs 500 mln euro loan deal with Hungary, 08.10.2024.
- MERICS & Rhodium Group, Chinese FDI in Europe: 2023 Update, 06.06.2024.
- POLITICO, Hungary is flirting with China — at what cost to the EU?, 25.06.2024.
- POLITICO, Hungary’s foreign minister admits speaking to Russia before and after EU meetings, 24.03.2026.
- Al Jazeera / AFP-Reuters, EU calls for clarification after Hungary accused of leaking info to Russia, 23.03.2026.
