Клучни наоди
Формална уредност, слаб интегритет: Иако изборите беа формално спроведени и гласачките места беа отворени навреме, суштинската демократска легитимност е сериозно компромитирана.
Недоверлив Избирачки список: Присуство на имиња на починати лица и технички проблеми со уредите за отпечаток од прст создаваат нееднакви услови за гласање и ја поткопуваат довербата на граѓаните.
Прекршувања на изборниот молк и притисок врз гласачите: Изборниот процес беше придружен со континуиран притисок врз гласачите, како и наводи за купување гласови.
Дискриминација и ограничен пристап: Лицата со попреченост сè уште се соочуваат со ограничен пристап до гласачките места, што им ги ограничува изборните права.
Засилени етнички и националистички наративи: Политичката конкуренција се префрли кон идентитетски и етнички теми, што ја продлабочува социјалната поларизација и ја искривува целта на локалните избори.
Законодавна нестабилност и инструментализација: Чести измени на изборниот законик, вклучително и непосредно пред изборите, ја ослабуваат правната сигурност и транспарентноста.
Повторливи структурни слабости: Системот покажува тенденција на „ритуализирани избори“ — процедурна уредност без суштинска демократска вредност, што ја намалува довербата и легитимитетот на изборите.
Привидна стабилност и суштински дефицити
Според набљудувачите и аналитичкиот тим на ЦИВИЛ, локалните избори во 2025 година се одвиваше во рамките на формален процедурен ред, но беше оптоварен со сериозни системски и институционални слабости што суштински ја поткопуваат јавната доверба во изборниот систем. Иако изборите поминаа без поголеми безбедносни инциденти, нивниот вкупен интегритет беше нарушен од долгогодишни структурни недостатоци, слаба институционална отчетност и вкоренети политички практики што продолжуваат да ги еродираат демократските стандарди.
Иако Денот на изборите во двата круга помина без значајни инциденти, надворешниот впечаток на смиреност и административна дисциплина ги прикри длабоко вкоренетите слабости во изборната средина. Зад навременото отворање на гласачките места и уредното спроведување на формалните процедури се криеа постојана политизација на институциите, институционална инерција и широка толеранција кон незаконски практики.
Изборите беа обележани со масовни и отворени прекршувања на изборниот молк, континуиран притисок врз гласачите, индикации и наводи за купување гласови, како и дискриминација и повреди на тајноста на гласањето на повеќе гласачки места. Овие појави не беа изолирани ниту случајни; тие претставуваа дел од поширок образец што отвора сериозни сомнежи во суштинскиот демократски карактер на процесот.
Еден од најалармантните показатели за институционален неуспех останува застарениот и недоверлив Избирачки список, кој и понатаму ги содржи имињата на починати лица. Овој недостаток не е техничка аномалија, туку хроничен проблем што директно го поткопува изборниот кредибилитет и јавната доверба во изборните резултати.
Истовремено, уредите за идентификација со отпечаток од прст повторно предизвикаа технички дефекти и доцнења, придонесувајќи за конфузија, фрустрација и нееднакви услови за гласање. И покрај повторените предупредувања и искуствата од претходните изборни циклуси, институциите не успеаја да обезбедат сигурен, транспарентен и целосно функционален систем.
Пристапноста на гласачките места за лицата со попреченост останува постојан и нерешен проблем, со што на значителен број граѓани им се ускратија гласачките права.
Покрај процедурните и техничките недостатоци, изборите беа обележани и со засилување на националистичките наративи и етничката мобилизација. Наместо фокус на локалното управување, јавните услуги и отчетноста, политичката конкуренција се префрли кон идентитетски, национални, па дури и геополитички теми.
Ваквите наративи намерно ги експлоатираа етничките поделби и колективните стравови, поттикнувајќи поларизација наместо да понудат политики и визии за локален развој. Оваа практика не само што ја извртува суштината на локалните избори, туку и ја продлабочува социјалната фрагментација и ги ослабува темелите на демократскиот дијалог.
Структурни корени на повторливиот изборен неуспех
Формално, локалните избори во 2025 година изгледаа мирни, уредни и процедурно регуларни. Гласачките места беа отворени навреме, изборните одбори генерално ги следеа пропишаните чекори, а на граѓаните им беше дадена формалната можност да ја изразат својата изборна волја.
Сепак, двата изборни дена — во првиот и вториот круг — беа придружени со суштински недостатоци што го доведуваат во прашање не организирањето на гласањето како такво, туку демократскиот интегритет на процесот во целина.
Овој контраст меѓу надворешниот ред и внатрешната слабост не е случаен. Зад административната дисциплина и привидот на процедурна нормалност стојат длабоки структурни пропусти, трајна политизација на институциите и институционална инерција што продолжуваат да ја нагризуваат довербата на граѓаните во изборниот систем.
Изборниот законик, првично донесен во 2006 година, беше изменуван бројни пати во изминатите две децении. И покрај честите измени, никогаш не беше подложен на сеопфатна и принципиелна реформа насочена кон зајакнување на интегритетот, транспарентноста и еднаквите изборни услови.
Наместо тоа, ревизиите премногу често беа реактивни, селективни и политички договарани, насочени кон решавање на моментални притисоци, а не на структурни слабости. Особено загрижувачка е повторливата практика на усвојување измени непосредно пред изборите, во спротивност со препораките на ОБСЕ/ОДИХР.
Овој образец создава законодавна јамка: формалната усогласеност со процедурните барања се одржува, додека суштинските проблеми остануваат нерешени. Секој изборен циклус ги открива истите недостатоци — недоверлив Избирачки список, неефикасни заштитни механизми од притисок и купување гласови, слабо спроведување на правилата за кампања и недоволна заштита на изборните права — но законодавните одговори остануваат делумни, задоцнети или симболични.
Резултатот е систем што изгледа постојано „реформиран“ на хартија, а во практика останува суштински стагниран.
Во таков контекст, изборите ризикуваат да се претворат во административни вежби наместо во демократски процеси. Процедурната коректност се става во преден план, додека подлабоките услови неопходни за слободна и фер конкуренција — еднаквост на можностите, вистинска автономија на гласачите, институционална отчетност и ефективни правни лекови — се третираат како секундарни.
Отсуството на поголеми инциденти на денот на изборите, затоа, не треба погрешно да се толкува како доказ за демократско здравје. Мирните процедури не можат да ги надоместат системските слабости што ја искривуваат политичката конкуренција и ја поткопуваат довербата на гласачите.
Овој структурен јаз меѓу формата и суштината го обезбедува неопходниот контекст за деталните наоди. Недостатоците забележани за време на локалните избори во 2025 година не се изолирани аномалии, туку манифестации на систем што му дава предност на процедурното управување пред демократската кредибилност.
Надминувањето на овие предизвици бара повеќе од технички корекции; потребна е политичка волја, институционална отчетност и искрена посветеност на обновување на довербата како темел на демократските избори.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
