Иницијативата на известувачот за Северна Македонија во Европскиот парламент, Томас Вајц, отвори нов фронт во долгогодишниот спор меѓу Скопје и Софија — овојпат не на политичко, туку на правно поле во рамките на Европската унија.
Со амандман и нон-пејпер доставени до европските институции, Вајц бара одговор на клучното прашање: дали вториот билатерален протокол меѓу Северна Македонија и Бугарија има правно обврзувачка сила во преговарачката рамка за членство во ЕУ, или станува збор за документ што останува надвор од европското право.
Во сржта на иницијативата е дилемата дали историските и идентитетските прашања, кои се дел од протоколот, можат да бидат услов за напредок во евроинтегративниот процес. Вајц се повикува на темелните принципи на ЕУ — еднаквост и почитување на човековите права — предупредувајќи дека ваквиот пристап создава опасен преседан.
Доколку ваквите билатерални услови се прифатат како дел од европската рамка, тоа би значело дека и други земји-членки во иднина би можеле да наметнуваат слични барања кон кандидатите. Прашањето, според дел од европските дипломати, веќе не е само македонско-бугарски спор, туку тест за кредибилитетот на политиката на проширување.
Иницијативата истовремено ја отвора и институционалната тензија во Брисел. Европски парламент се обидува да добие поголема улога во надзорот на процесот на проширување, додека Совет на Европската унија, каде што одлуките се носат со консензус на земјите-членки, ја задржува клучната моќ.
Според експертските проценки, дури и евентуално позитивно правно мислење нема автоматски да ја смени ситуацијата на терен. Политичката волја на земјите-членки, пред сè на Бугарија, останува пресудна.
Контраофанзива од Софија
Во меѓувреме, бугарската дипломатија веќе реагира. Потпретседателката Илијана Јотова активно лобира во Брисел за зачувување на позициите на Софија и спречување на какво било „разводнување“ на договорените услови.
Стравувањата во бугарските политички кругови се дека евентуално правно толкување кое би го релативизирало протоколот може да ги поништи досегашните инструменти за влијание врз македонскиот евроинтегративен процес.
Поделено Скопје, ослабена позиција
Домашната политичка сцена, пак, не нуди единствен одговор. Премиерот Христијан Мицкоски се дистанцира од иницијативата, додека лидерот на опозицијата Венко Филипче најавува директна комуникација со европските институции.
Оваа внатрешна неусогласеност ја слабее позицијата на државата во Брисел. Наместо координиран настап, македонските политички актери испраќаат различни сигнали — што ја намалува можноста за ефективно влијание врз процесот.
Анализите предупредуваат дека актуелниот пристап носи сериозни ризици Бугарија да задржи долгорочен механизам за блокада без јасни рокови и можност за правна интервенција што би барала повторно отворање на преговарачката рамка.
Се очекува иницијативата на Вајц да биде во фокусот на европската дебата во наредните месеци, особено во рамки на Комитетот за надворешна политика. Но, и покрај зголемениот политички притисок, брзо решение не е на повидок. Суштината на проблемот останува иста: судирот меѓу билатералните интереси и европските принципи.
Подготви: Б. Јордановска
