Политичката криза во Косово дополнително се продлабочува откако претседателката Вјоса Османи донесе декрет за распуштање на Собранието, образложувајќи дека институцијата не успеала навреме да ја исполни својата уставна обврска за избор на нов претседател. Според неа, пратениците со своето однесување практично ја турнале земјата кон избори, наместо да постапат во интерес на државата и да обезбедат институционална стабилност.
Османи се повика на уставната одредба според која нов претседател треба да биде избран најдоцна 30 дена пред истекот на мандатот на актуелниот шеф на државата. Бидејќи нејзиниот мандат завршува на 4 април, таа оцени дека 5 март бил последниот уставен рок за избор на нов претседател. Според неа, пропуштањето на тој рок претставува јасен уставен факт, а Уставот не остава простор за толкувања што би го релативизирале неговото значење или би овозможиле бескрајно одолговлекување на процесот.
Седницата на Собранието на која требаше да се избере претседател беше прекината поради недостиг на кворум, бидејќи опозициските пратеници не присуствуваа во салата. Во трката за функцијата беа предложени двајца кандидати од владејачката партија Движење Самоопределување – Глаук Коњуфца и Фатмире Колчаки-Мулахџа. По прекинот на седницата, претседателката на Собранието, Албулена Хаџиу, побара од Уставниот суд привремено да ги суспендира уставните рокови поврзани со изборот на нов претседател.
Османи, пак, смета дека неуспешните обиди за избор на претседател не биле случајни, туку внимателно пресметани политички потези, иако пратениците имале повеќе од три недели од конституирањето на институцијата за да го финализираат процесот. Таа најави дека новите избори ќе ги распише по консултации со лидерите на политичките партии, истакнувајќи дека граѓаните не посакувале избори, но дека до оваа ситуација довел неуспехот на Собранието да ја исполни својата уставна должност.
Во јавноста се појавија и различни правни толкувања за роковите предвидени во Уставот. Дел од правниците сметаат дека откако постапката за избор на претседател е започната, Собранието има рок од 60 дена да го избере новиот шеф на државата. Според ова толкување, распуштањето на Собранието би било возможно дури по истекот на тој рок и само ако изборот на претседател не успее.
Поранешниот претседател на Уставниот суд на Косово, Енвер Хасани за РСЕ оценува дека декретот за распуштање на Собранието е неуставен. Според него, косовскиот политички систем е парламентарен, што значи дека претседателот нема овластување самостојно да го распушти парламентот. Во таков систем, парламентот може да се распушти само во точно утврдени случаи – по изгласување недоверба, кога самиот ќе одлучи да се распушти или кога не може да се формираат централните органи на власта.
Хасани посочува дека процедурата за избор на претседател формално е започната со одржувањето на седницата на Собранието и со предлозите на кандидати. Од тој момент, според неговото толкување, почнува да тече рок од 60 дена во кој парламентот треба да го избере претседателот. Доколку тоа не се случи, тогаш Собранието автоматски се распушта и се оди на предвремени парламентарни избори, кои треба да се одржат во рок од 45 дена.
Според ова гледиште, рокот од 30 дена пред истекот на мандатот на претседателот е процедурален услов, но неговото пробивање не создава правна основа за автоматско распуштање на парламентот ниту му дава таква надлежност на претседателот на државата.
Политичката неизвесност се продлабочи и поради неуспешните преговори меѓу политичките партии за постигнување консензус околу кандидат за претседател. Иако Османи изрази подготвеност да се кандидира за втор мандат, нејзиното име не беше официјално предложено во Собранието. Владејачкото Движење Самоопределување, кое има 57 пратенички места, тврдеше дека ѝ понудило поддршка со 30 потписи за кандидатура, но од претседателството ги отфрлија овие тврдења како невистинити.
Во услови на растечка политичка неизвесност, Османи предложи и уставни амандмани со кои претседателот на Косово би се избирал директно од граѓаните, наместо од Собранието. Овие предлози, кои биле изработени уште пред повеќе од една деценија и добиле зелено светло од Уставниот суд, никогаш не биле усвоени, а и сега не обезбедија доволна политичка поддршка.
Реакции
Случајот веќе предизвика реакции и на меѓународно ниво. Европската Унија соопшти дека со жалење ги следи последните политички случувања во Косово и дека ја очекува одлуката на Уставниот суд, пред кој е поднесена жалба против декретот за распуштање на Собранието.
Косовскиот премиер Албин Курти, исто така, оцени дека декретот е неуставен и повтори дека институциите имаат рок од 60 дена да изберат претседател. Според него, распишувањето избори во оваа фаза не претставува решение за политичката криза.
Конечниот одговор на институционалниот спор се очекува од Уставниот суд, чија одлука ќе биде клучна за понатамошниот тек на политичките процеси во Косово и за тоа дали земјата ќе продолжи со обидите за избор на претседател или ќе се соочи со нов изборен циклус.
Одлуката за тоа дали Косово ќе оди на нови избори сега зависи од Уставниот суд, пред кој е оспорен декретот за распуштање на Собранието. Доколку судот оцени дека декретот е уставен, земјата ќе се соочи со предвремени парламентарни избори во релативно краток рок. Но, ако судот го поништи декретот, Собранието ќе треба да ја продолжи процедурата за избор на претседател во рок од 60 дена од започнувањето на процесот. До тогаш, политичката неизвесност во Косово останува висока, а институционалниот исход ќе зависи од толкувањето на Уставот од страна на највисоката судска инстанца во земјата.
Подготви: Д. Тахири
Косово пред неизвесен избор за претседател на државата – рокот истекува, договор нема
