Проектот за нафтовод што би ги поврзал Србија и Унгарија со рускиот цевковод „Дружба“ се појавува како еден од најконтроверзните енергетски потези на Белград во последните години. И додека српските власти го третираат како механизам за „диверзификација“ и „подобро снабдување“, критичарите го гледаат како операција што може да ја продлабочи зависноста од руските енергенси и да ја наруши евроинтеграцијата на Србија.
Според анализа на РСЕ, Србија планира изградба на нафтовод долг околу 113 километри до Унгарија, со капацитет од околу 5,5 милиони тони нафта годишно, што е доволно да се покрие поголемиот дел од потребите на рафинеријата во Панчево.
Проектот е резултат на билатерални договори меѓу Белград и Будимпешта и треба да обезбеди приклучок на „Дружба“ — најдолгиот нафтовод во светот, кој ја поврзува Русија со централна и источна Европа.
Но, оваа инфраструктура е далеку од обична инфраструктурна инвестиција — нејзината реализација се случува во бурни геополитички услови, со силна спротивставеност на западните санкции и со недавно засилени енергетски тензи во самата ЕУ.
Санкциите, „Дружба“ и геополитичката сцена
Според РСЕ, Брисел не успеа да усвои нов пакет санкции кон Русија во февруари 2026 година, бидејќи Унгарија и Словачка блокираа дел од предложените мерки, повикувајќи се на нарушувањето на протокот на нафта преку „Дружба“.
Овој развој не е изолиран — изградбата на нафтоводот меѓу Србија и Унгарија се одвива во контекст на конфликт за нафта што ја вклучува Украина, Унгарија и Словачка, кој е дел од поголем дипломатски и енергетски спор што започнал во јануари 2026 година кога украинска страна соопшти дека руски напади со дронови довеле до влијание врз функционирањето на „Дружба“.
Ова дополнително ја нагласува геополитичката чувствителност на проектот.
Други анализи за улогата на Србија
Независни аналитички извори истакнуваат дека овој нафтовод може да има подлабоки импликации од економските.
Според истражување на Eurasianet, проектот го продлабочува ризикот Србија да остане „енергетски зависна“ од Русија, што не само што ја подрива политиката на санкции на ЕУ, туку и го отежнува усогласувањето на Белград со критериумите за пристап во Унијата, особено оние поврзани со енергетските стандарди и „зелениот“ развој („Cluster 4 requirements“).
Ова значи дека Србија, со задржување тесни енергетски врски со Москва, создава пречка во преговорите за членство во Унијата, кои подразбираат ускладување со европските правила на енергетскиот и внатрешниот пазар.
Дополнително, според Oilprice.com, проектот не само што ја продлабочува зависноста од Русија, туку може да потенцијално засили влијанието на други надворешни актери, како што е Кина, преку енергетските и инфраструктурни политики во регионот на ЕУ.
Енергетска стратегија и критики
Енергетската заедница ширум Европа се обидува да го намали увозот на руска нафта до 2027 година во рамки на долговремените политики за енергетска независност и безбедност. Меѓутоа, Унгарија и Словачка, благодарение на изземања на санкции за нафта што минува по „Дружба“, остануваат меѓу ретките земји што сè уште зависат од таа траса.
Проектот на Србија и Унгарија за нафтовод претставува обид да се искористи ова исклучување за да се обезбеди нов правец на снабдување. Според партнерски анализи, тоа делумно ќе ја зајакне улогата на Србија како регионален енергетски „хаб“, но и ќе ја стави под поголем притисок како мост меѓу енергетски интереси на Русија и стратешките цели на ЕУ.
Процените за изградба на нафтоводот надминуваат 150 милиони евра, а тендерот е привремено суспендиран поради жалба на компанија, што го одложува стартот на работите, се наведува во анализа на РСЕ.
Американските санкции кон Нафтената индустрија на Србија (НИС) дополнително го отежнуваат деловното опкружување, што за делови од индустријата може да значи сериозни предизвици, додека Унгарија, благодарение на МОЛ, може да ја искористи ситуацијата за зголемување на сопствената трговска тежина во регионот.
Енергетски коридор во сенка на геополитиката
Поврзувањето на Србија со „Дружба“ преку планираниот нафтовод кон Унгарија тешко може да се сведе на чисто технички проект за диверзификација на снабдувањето. Иако формално се претставува како чекор кон поголема сигурност и стабилност на пазарот, неговата тежина е пред сè политичка. Во време кога Европската Унија систематски се дистанцира од руските енергенси и настојува да ја редефинира сопствената енергетска архитектура, ваквиот потег на Белград отвора прашања за долгорочната стратешка ориентација на земјата.
Проектот ја позиционира Србија во сложен простор меѓу Брисел и Москва, каде што енергетските одлуки директно влијаат врз политичките односи. Од една страна, Белград останува формално посветен на европската интеграција; од друга, одржува канали што ѝ овозможуваат на Русија да остане присутна во клучниот нафтен сектор. Во таа равенка, улогата на Унгарија и на компанијата МОЛ добива дополнителна тежина, бидејќи преку регионалната соработка се обликува нова распределба на влијание и интереси.
Во поширока смисла, нафтоводот се појавува како дел од трансформацијата на енергетската мапа на Балканот и Централна Европа, каде инфраструктурните проекти се истовремено и инструменти на економска политика и средства за геополитичко позиционирање. Во услови на санкции, војна и забрзана енергетска транзиција, секоја нова цевка носи порака што оди многу подалеку од самата нафта што треба да протече низ неа.
Подготви: Д. Тахири
