ЏАБИР ДЕРАЛА
Врз основа на работата на Тимот на ЦИВИЛ за мониторинг на хибридните закани (ЦХТМ)
- Russian propaganda narratives are persistent and on the rise — democratic forces remain fragmented and hesitant (CIVIL Today)
Мониторингот на ЦИВИЛ покажува дека руските пропагандни наративи продолжуваат да се шират низ различни платформи и региони, додека демократските општества сè уште не успеваат ефикасно да се заштитат од долгорочна манипулација со информации и психолошки операции.
Во овој извештај се претставени неколку клучни пропагандни наративи што ги турка Кремљ, а кои се засилени, локализирани и нормализирани преку прокси-влади, актери од граѓанското општество, медиуми, бизнис-мрежи, верски институции, како и екстремни структури од крајната десница и крајната левица.
Овие наративи функционираат паралелно, како кохерентен екосистем на воената пропаганда, дизајниран да ја оправда руската војна на агресија против Украина. Со замаглување на реалноста – прикажувајќи ја Русија како да дејствува во самоодбрана, претставувајќи ја Украина како „нацистичка“ држава и врамувајќи ја инвазијата како „ослободување“, додека лажно се тврди дека Украина е под влијание на НАТО – овој екосистем систематски ја извртува одговорноста, ја замаглува разликата меѓу агресорот и жртвата и ја нормализира нелегалната војна како наводна одбранбена или морална нужност.
„ЕУ се подготвува за војна“
Што се тврди
Овој наратив ја прикажува Европската Унија не како политичка и економска заедница, туку како милитаризирачки актер кој наводно ги подготвува европските општества за неизбежна голема војна. Секое зголемување на одбранбените буџети, заедничките набавки, цивилната подготвеност или стратешката автономија се претставува како доказ дека „војната доаѓа“.
Како се врамува?
„Одбрана = ескалација“: Дури и чисто одбранбени мерки се посочуваат како агресивни или провокативни.
„Брисел сака војна“: Институциите на ЕУ се персонифицираат како далечни елити кои ги вовлекуваат граѓаните во конфликт.
„Земјите кандидати ќе ја платат цената“: Земјите од Западен Балкан се предупредуваат дека ќе станат „фронтови“ или „тампон-зони“.
Зошто овој наратив е ефикасен?
Стравот е универзален и политички моќен. Во постконфликтни општества, како оние во регионот на Западен Балкан, поимот војна е емотивно набиен и лесно се инструментализира. Легитимните дебати во рамки на ЕУ за безбедносната подготвеност селективно се цитираат, се лишуваат од контекст и се претвораат во пропагандно оружје.
Стратешка цел
Стратешката цел на овој наратив е да се поткопа довербата во институциите на ЕУ и да се засили заморот од пристапувањето, прикажувајќи ја интеграцијата како безбедносен ризик, а не како гаранција. Истовремено, тој превентивно ја делегитимизира соработката во одбраната на ЕУ, изедначувајќи ја подготвеноста со воинственост.
„НАТО ја загрозува сувереноста“
Што се тврди?
НАТО се прикажува како надворешна сила која наводно го поткопува националното одлучување, наметнува странски трупи, диктира воени трошоци и ги претвора државите во подредени актери, наместо рамноправни сојузници.
Како се врамува?
НАТО се врамува како „окупациска структура“, а не како сојуз за колективна одбрана. Членството се претставува како губење на контролата, наместо како заедничка безбедност.
Историските фрустрации – особено оние од 1990-тите години на Балканот – селективно се рециклираат, се лишуваат од контекст и се комбинираат со лажни наративи што ги прикриваат или фабрикуваат фактите.
Локални механизми на „закотвување“
Во Западен Балкан, овој наратив се потпира на сеќавањето на воздушните напади врз силите на режимот на Милошевиќ, присуство на странски трупи или наметнати политички решенија.
Во Централна и Западна Европа, истиот наратив се преформулира преку јазикот на „антиглобализмот“, „антиелитизмот“ или „одбраната на националниот идентитет“.
Зошто овој наратив е ефикасен?
Сувереноста е моќен симбол, особено во помали или пост-авторитарни држави. Институционалната комплексност на НАТО овозможува поедноставување и извртување на реалноста. Клучно е да се разбере дека овде се експлоатира веќе постоечкиот скептицизам кон меѓународните институции, а не се создава одново.
Стратешка цел
Целта на овој наратив е да се ослаби јавната поддршка за НАТО без експлицитно залагање за напуштање на Алијансата, додека „неутралноста“ се нормализира како наводно побезбедна и подостоинствена алтернатива. Во крајна линија, целта е да се наруши кохезијата на Алијансата преку создавање внатрешна нестабилност и зајакнување на националистички и изолационистички рефлекси.
„Западна декаденција / колапс“
Што се тврди?
Либералните демократии се прикажуваат како морално корумпирани, демографски во опаѓање, економски неуспешни и социјално фрагментирани – цивилизација која наводно се наоѓа во неповратен пад.
Како се врамува?
Овој наратив го користи јазикот на културната војна, повикувајќи се на тврдења за „губење на вредностите“, „дегенерација“ и „распад на семејството“.
Економскиот алармизам дополнително ја зајакнува пораката дека Западот се соочува со инфлација и нееднаквост, додека цените на енергенсите се прикажуваат како доказ за системски неуспех. Селективните статистики и анегдотски претерувања рутински ја заменуваат структурната анализа.
Идеолошка употребливост
Пропагандата усогласена со Кремљ го користи овој наратив на геополитички план, додека крајнодесничарските, крајнолевичарските и авторитарните актери го применуваат на домашен терен за напади врз плурализмот, човековите права и демократските норми. Неговата ефикасност произлегува токму од неговата идеолошка флексибилност.
Зошто овој наратив е ефикасен?
Демократските општества отворено ги дебатираат своите предизвици – оваа отвореност се прикажува како слабост. Реални кризи навистина постојат, но контекстот и споредбите се отстрануваат. Заедниците што се соочуваат со социјална или економска несигурност се особено подложни на ваквите наративи.
Стратешка цел
Целта на овој наратив е да ја делегитимизира демократијата како систем, а не само одделни политики во тој систем.
Паралелно, тој ги промовира авторитарните или илибералните модели како наводно „постабилни“ или „поздрави“, поткопувајќи ја довербата во реформите, учеството и демократската отчетност.
„Православниот свет против Западот“
Што се тврди?
Геополитиката се преформулира како цивилизациски судир, при што Русија и „православните општества“ се позиционираат како морална, духовна и историска алтернатива на наводно корумпираниот Запад.
Како се врамува?
Идентитетот ефективно се издигнува над политиките, демократијата и владеењето на правото. Верата, традицијата и „автентичните вредности“ ја заменуваат рационалната дебата. Западот се прикажува како туѓ и непријателски, додека Русија се претставува не како државен актер, туку како цивилизациски заштитник.
Кои региони се примарна цел?
Овој наратив првенствено ги таргетира земјите од Западен Балкан – особено Србија, Црна Гора и Северна Македонија – како и дијаспорските заедници низ Европа. Особено подложни на овој наратив се конзервативните и религиозните публики, кои и онака се скептични кон либералните норми.
Зошто овој наратив е ефикасен?
Идентитетските наративи се емоционално моќни и отпорни на проверка на факти. Тие ги поедноставуваат сложените политички избори во морални бинарности и ги заобиколуваат неуспесите на јавните политики, нудејќи чувство на припадност и смисла.
Стратешка цел
Стратешката цел на овој наратив е да се оправда геополитичкото усогласување преку идентитет, а не преку интереси, со што се ослабува евроатлантската интеграција преку нејзино прикажување како културно предавство. Влијанието се закотвува долгорочно, длабоко вградувајќи се во општествата, надвор од изборните циклуси или промените на влади.
Експлоатација на заморот од ЕУ-интеграцијата
Што се тврди?
Европската Унија се прикажува како лицемерна, измамничка и суштински незаинтересирана да ги прифати земјите од Западен Балкан, без оглед на реформите или преземените обврски.
Како се врамува?
Пропагандата управувана од Кремљ го врамува ова прашање преку постојано повторувани пораки како што се „Никогаш нема да бидете примени“, „Брисел ги понижува кандидатите“ и „Други – Украина и Молдавија – го прескокнуваат редот, додека вие останувате во чекалницата“.
Наративни техники
Честа техника е селективната споредба „Украина наспроти Западен Балкан“, со игнорирање на различните контексти, временски рамки и институционални реалности. Се експлоатираат реалните фрустрации, но и се лишуваат од нијанси, додека заморот од реформите се преформулира како егзистенцијално отфрлање.
Зошто овој наратив е ефикасен?
Одложувањата во процесот на пристапување се реални и емоционално исцрпувачки. Домашните елити често ја повторуваат оваа реторика за да ја префрлат одговорноста за сопствените неуспеси. Разочараноста е полесно да се мобилизира отколку надежта.
Стратешка цел
Целта е да се поткопа јавната поддршка за реформите, да се нормализира стагнацијата и да се поттикне повлекување од процесите. Ова го отвора патот на „неутралноста“ или алтернативните усогласувања да се претстават како единствени реалистични опции.
Што ги обединува овие наративи?
Овие наративи се осмислени да се поврзуваат, меѓусебно да се зајакнуваат и да се активираат, формирајќи координиран пропаганден екосистем што функционира низ различни платформи, публики и политички контексти.
На функционално ниво, секој наратив извршува специфична улога, истовремено зајакнувајќи ги останатите: Тврдењето дека „ЕУ се подготвува за војна“ го потхранува заморот од пристапувањето и стравот од интеграцијата. Наративот „НАТО ја загрозува сувереноста“ ја легитимира неутралноста и повлекувањето од колективната одбрана. „Западната декаденција“ ги нормализира цивилизациските алтернативи на либералната демократија.
Овие наративи постепено ја преобликуваат интерпретативната рамка преку која се разбира политичката реалност.
Истите основни пораки се повторуваат, адаптираат и реемитуваат низ медиумите контролирани од власта, маргинални портали, социјални мрежи, верски и културни актери, како и политички прокси-структури. Наративите се поедноставуваат за масовна циркулација, се емоционализираат преку идентитет и историска траума и се легитимираат преку селективни „експертски“ коментари. Постојаното повторување преку повеќе канали создава чувство на познатост наместо убедување, со што се намалува отпорот кон манипулација дури и кај заедниците што не ги прифаќаат целосно овие тврдења.
Клучно, овие наративи се во конвергенција со руската воена пропаганда против Украина и НАТО. Тие ја извртуваат одговорноста преку уривање на границата меѓу агресорот и жртвата во лажна рамнотежа – прикажувајќи ја Русија како страна што се брани, Украина како нелегитимна или „нацистичка“, а НАТО како скриен двигател на војната. Во овој изопачен морален универзум, агресијата се претставува како превенција, инвазијата како заштита, а воените злосторства се прикриваат или нормализираат.
Стратешката цел не е непосредна конверзија, туку кумулативно исцрпување: да се еродира демократската ориентација, да се намали отпорноста, да се нормализира повлекувањето и со текот на времето да се ослаби поддршката за евроатлантската интеграција. Ова е суштинската „технологија“ на современата пропаганда – не убедување преку факти, туку доминација преку конфузија, повторување и систематско замаглување на реалноста.
Од анализа кон дејствување: Дали Европа е подготвена да одговори?
Во март 2025 година, ЦИВИЛ, заедно со своите партнери во рамки на Глобалната иницијатива за одбрана на демократијата (Defending Democracy Global Initiative – DDGI), објави стратешки документ со конкретни препораки за политики за спротивставување на пропагандата и хибридните закани. Оттогаш, организацијата континуирано ја унапредува и ажурира оваа стратегија како одговор на забрзаното и сè покомплексно информативно војување насочено против демократиите во Европа и пошироко.
И покрај тоа што работата на ЦИВИЛ се издвојува по својата ефикасност и кредибилитет, таа се спроведува во услови на хронично недоволно финансирање и постојан притисок. Организацијата се соочува со континуирани напади од авторитарни и прокремљовски структури кои настојуваат да ги замолчат независните демократски актери. Во исто време, токму тие мрежи ги зголемуваат своите ресурси и оперативен опфат, дополнително поткопувајќи ги демократските институции и загрозувајќи ја безбедносната и одбранбената архитектура на демократските држави.
Затоа, прашањето за подготвеноста на Европа ги надминува поединечните иницијативи или организации. Иако постојат кредибилни стратегии и експертиза, демократскиот одговор на хибридните закани останува нерамномерен, недоволно финансиран и недоволно координиран меѓу институциите, државите и секторите. Тинк-тенковите, експертите и медиумите продолжуваат да продуцираат анализи, докази и стратешки мапи што премногу често остануваат непрочитани и неслушнати. Овој постојан јаз носи ризик од обесхрабрување на и онака малиот број вистински посветени групи и поединци низ Европа. Без одржлива политичка посветеност, соодветни инвестиции и структурирана соработка меѓу јавните институции, граѓанското општество и независните медиуми, европскиот одговор на информативното војување ќе остане реактивен – оставајќи ги демократските системи изложени на долгорочна ерозија, наместо да се изгради долгорочна отпорност и ефикасна одбрана.
ЦИВИЛ е независна граѓанска организација со долгогодишна експертиза во спротивставување на дезинформации, пропаганда и хибридни закани. Во согласност со својата мисија за одбрана на демократијата и човековите права, ЦИВИЛ развива и применува воспоставени аналитички, политички и стратешки рамки наменети за употреба од страна на јавни институции, меѓународни организации и демократски чинители.
© CIVIL – Center for Freedom, 2026.
