Фокусот на глобалната дипломатија повторно се враќа кон Украина – и кон прашањето што веќе речиси две години ја дефинира европската и светската безбедносна архитектура: дали е возможен крај на руската агресија врз Украина под услови што нема да ја поткопаат украинската сувереност.
По разговорите на украинскиот претседател Володимир Зеленски со Доналд Трамп во Давос и доцновечерните средби на американската делегација со Владимир Путин во Кремљ – кои рускиот претседателски помошник Јуриј Ушаков ги опиша како „корисни во секој аспект“ – денес започнува нова, чувствителна фаза од преговорите.
Украинската, американската и руската делегација ќе одржат трилатерални разговори во Обединетите Арапски Емирати, најавени како прва средба на работна група за безбедносни прашања. Разговорите ќе продолжат и во текот на викендот, а очекувањата се умерени, но политички набиени.
Во центарот на агендата повторно се најтешките и најконтроверзни теми: територијалните барања на Москва во источна Украина, безбедносните гаранции за Кијив и идниот геополитички статус на земјата.
Руската делегација ќе ја предводи генерал Игор Костјуков, директор на ГРУ – руската воена разузнавачка служба – што јасно укажува дека Москва на преговорите гледа првенствено низ безбедносна и воена призма. Украинскиот тим, пак, ќе го води секретарот на Советот за национална безбедност и одбрана и поранешен министер за одбрана, Рустем Умеров.
Утрово, Зеленски повтори дека долгонајавуваниот договор со САД за безбедносни гаранции е практично подготвен за потпишување и дека се чека само Доналд Трамп да го одреди датумот и местото. Според него, разговорите со Трамп опфатиле и зајакнување на противвоздушната одбрана, како и економска соработка во контекст на повоената обнова, пишува Гардијан.
Но, пред Украина навистина да може да зборува за обнова, останува суштинското прашање: како и под кои услови да се заврши војната.
Американскиот претседател, во изјава дадена за време на лет со Air Force One, порача дека самото одржување средби е клучно: „Секогаш кога се среќаваме, тоа е добро. Ако не се сретнете, ништо нема да се случи“.
Средбата во Абу Даби беше официјално потврдена денеска во раните утрински часови, по разговорите во Кремљ меѓу Владимир Путин, американскиот пратеник Стив Виткоф и зетот на Трамп, Џаред Кушнер. Според Ушаков, било договорено „првиот состанок на трилатералната работна група за безбедносни прашања да се одржи денес“.
Администрацијата на Трамп интензивно турка кон мировен договор, со дипломатска офанзива меѓу Кијив и Москва. Сепак, ваквиот пристап кај дел од аналитичарите и граѓанскиот сектор предизвикува загриженост дека Украина би можела да биде ставена под притисок да прифати решение што би значело де факто легитимирање на руските територијални освојувања.
Говорејќи на Светскиот економски форум во Давос, Стив Виткоф изјави дека во преговорите останува уште едно „големо нерешено прашање“, без да прецизира за што станува збор. Зеленски, пак, отворено посочи дека идниот статус на териториите под руска окупација на истокот на земјата е сè уште отворен, иако мировните предлози, според него, се „речиси подготвени“, појасни Гардијан.
Клучната точка на судир останува територијата. Путин бара Украина да се откаже од 20 проценти од источниот регион Доњецк што сè уште се под украинска контрола. Зеленски категорично одбива такво сценарио, истакнувајќи дека станува збор за територии што Украина ги одбрани по 2022 година, по цена на долготрајна и исцрпувачка војна.
Покрај територијалните прашања, Русија инсистира Украина да се откаже од членството во НАТО и остро се спротивставува на какво било присуство на НАТО-сили на украинска територија по евентуален мировен договор.
Дали разговорите во Абу Даби ќе значат вистински чекор кон мир – или само уште една епизода во долга дипломатска игра без јасен исход – останува отворено прашање.
Зошто овие преговори се важни
Јавен интерес и меѓународно право
Преговорите не се само дипломатски процес, туку директно го засегаат прашањето на почитување на меѓународното право. Притисокот врз Украина да се откаже од делови од својата територија отвора опасен преседан за легитимирање на воена агресија.
Човекови права и цивилна заштита
Секое решение што го игнорира статусот на окупираните територии го остава на маргините прашањето за човековите права, безбедноста на цивилното население и одговорноста за воените злосторства.
Демократија под притисок
Начинот на кој се водат преговорите – со интензивна улога на големите сили – повторно го отвора прашањето за тоа колкав простор имаат помалите држави самостојно да одлучуваат за својата иднина.
Регионална и европска безбедност
Исходот од разговорите за Украина ќе има долгорочни последици не само за источна Европа, туку и за целиот европски безбедносен поредок, вклучително и за Западен Балкан. За земји како Северна Македонија, секое релативизирање на принципот на територијален интегритет и суверенитет претставува директен ризик, со оглед на историските и актуелните регионални тензии.
Дополнително, моделот на „брз мир“ без јасни безбедносни гаранции може да ја поткопа довербата во евроатлантските механизми, од кои директно зависи и безбедноста на малите држави во регионот.
Улогата на граѓанското општество и медиумите
Во услови на затворена дипломатија и нејасни договори, критичките медиуми и граѓанските организации остануваат клучни за транспарентност, отчетност и заштита на јавниот интерес.
Подготви: Б. Ј.
