Ќе биде тмурно на Црвениот плоштад. Земјата агресор – Русија е веќе подолго време е во војна во која и после толку време таа не извојува победата за која мислеше дека ќе и требаат седум до десет денови. Поминаа пет години од агресијата која се граничи со лудило. Своевремено, некогашниот СССР, чиј наследник се смета путиновата Русија, за четири години ја совлада најмоќната сила во тоа време – нацистичка Германија. Секако не сами, имаше и моќни сојузници, но најголемиот товар го поднесе Советскиот Сојуз, кој даде 20 милиони жртви. И во овој повод – слава им!
Денешната прослава секако е во знакот на позицијата во која се наоѓа еден од поголемите современи диктатори. Без употреба на елитните делови од армијата, само со пешадија составена главно од кадетите на воените академии, таа прослава ќе биде само сенка од некогашната големина и како воен потенцијал и на морален план, како агресор без било каков објективен мотив да нападне далеку послаб противник од себе.
Путин ги заострил до крајни граници мерките за безбедност, кажуваат западните разузнавачки извори, што покажува дека претседателот се плаши од сопствениот народ и неговото незадоволство.
Оваа информација од европската разузнавачка служба ја објави рускиот истражувачки портал Important Stories, како и CNN и Financial Times.
Некои аналитичари веруваат дека такво сценарио е секогаш можно во Русија; постојат безброј примери за заговори против владетели од историјата на таа земја. Покрај тоа, постојат успешни украински разузнавачки операции во и надвор од Русија. Други предупредуваат дека подготовките за заговорот не се објавуваат во медиумите: лесно може да биде двојна игра на Путин и причина за уште едно чистење во руската елита, а има безброј примери за ова од историјата на таа земја, пишува Deutsche Welle.
Она за што сите се согласуваат е дека Путин е загрижен за сопствената безбедност. Тензиите во елитата исто така растат, делумно поради економските проблеми и притисокот на безбедносните служби врз технократите.
Која е улогата на Шојгу
Во разузнавачкиот извештај конкретно се споменува Сергеј Шојгу, поранешниот руски министер за вонредни ситуации и одбрана и сегашен секретар на Рускиот совет за безбедност, како „потенцијален дестабилизирачки фактор“.
Неговото влијание несомнено се намалува, но тој сè уште би можел да претставува потенцијален ризик за режимот на Путин, според Роман Анин од Important Stories, независен руски истражувачки медиум со седиште во Рига. Тој забележува „зголемени тензии меѓу безбедносните служби“ во Русија, како и „клановски конфликти“. Владетелот во Русија традиционално спроведува политика на „раздели па владеј“, но улогата на Путин како медијатор во моментов е многу послаба.
„Со години, Шојгу беше водач на исклучително моќен клан. Како министер за одбрана и шеф на Министерството за вонредни ситуации, тој успеа да собере голем број луѓе под своја команда и да ги вовлече во мрежа на корупција. Тоа е во основа нешто како мафијашка омерта“, објаснува Анин за ДВ.
Во затвор, еден по друг
Шојгу и Путин се стари лични пријатели, заедно ги поминале празниците, има фотографии од нив како ловат риба и берат печурки заедно. Путин прво го назначил својот пријател за министер за вонредни ситуации. Тој ја држел таа позиција 12 години, а во 2012 година Путин го назначил овој градежен инженер без воена кариера за министер за одбрана. Сепак, во средината на војната против Украина, Путин го разрешил во 2024 година и на негово место го назначил Андреј Белоусов.
Првото толкување на ова поместување било хроничниот воен неуспех на кампањата против Украина, но очигледно имало повеќе причини. Бидејќи голем број негови заменици веќе се во затвор, па Шојгу мора да се плаши дека истата судбина може да го снајде, вели Анин. Прогонот на соработниците продолжува.
Во март, поранешниот заменик-министер за одбрана Руслан Таликов беше уапсен и обвинет за „основање криминална организација“ која е виновна за проневера на пари од буџетот во периодот од 2017 до 2024 година, а тој и наводните содружници беа обвинети и за корупција. Тимур Иванов, уапсен во 2024 година, беше осуден на 13 години затвор во слична постапка. Исто така и Павел Попов, 19 години. Кривичната постапка против Дмитриј Булгаков, исто така поранешен заменик на Шојгу, сè уште е во тек.
Ни Путин не е сигурен
Долго време е сосема невозможно некој да му се приближи на Путин вооружен, но Путин сè уште не може да биде целосно безбеден од можен атентат, на пример од напад со беспилотно летало. Овој април, анонимен руски канал на мрежата CPC-OGPU Telegram објави дека Кремљ се плаши од можна закана поврзана со внатрешни настани.
Се споменуваат и можни напади со беспилотни летала од самата Москва, а не од далеку. Голем проблем е традиционалната воена парада на Црвениот плоштад по повод Денот на победата. Руските служби советуваа целосно да се откаже, а Путин исто така беше склон кон таа одлука. На крајот таа ќе се одржи, но во многу помал обем.
И така, во Москва се засилуваат безбедносните мерки: комуникациските врски се прекинати во неколку области, мобилните системи за електронско војување се распоредуваат во центарот на градот, а во самиот Кремљ има уште построг надзор.
Политикологот Екатерина Шулман тврди на социјалните мрежи дека оваа помала парада е последица на стравот од атентат и укажува дека Путин го намалил бројот на јавни појавувања:
„Ако безбедноста е апсолутен приоритет, најбезбедно е воопшто да не се појавувате никаде“.
Во интервју за ДВ, политикологот Абас Гаљамов се сеќава на серија успешни атентати врз руски генерали, кои им се припишуваат на Украинците, така што дури ни Путин повеќе не може да се чувствува безбедно:
„За Путин, безбедноста е поважна од имиџот“.
Клановите чекаат, но Шојгу е слаб
Гаљамов забележува дека конфликтите растат во рамките на руските безбедносни служби и разни кланови на врвот на Русија. Очигледно некои кланови дејствуваат сè понезависно и повеќе немаат такво влијание и посредништво од Кремљ. Според него, елитите во моментов избегнуваат отворен конфликт и претпочитаат да чекаат развој на настаните за да се прилагодат на променетите околности.
Сепак, тој е скептичен во врска со улогата на Шојгу. Тој го смета за ослабена личност без потребните ресурси и поддршка. Екатерина Шулман, исто така, забележува дека она што го објавуваат Фајненшл тајмс и Си-Ен-Ен не е некаков вид „заговор предводен од Шојгу“.
Британскиот политиколог и експерт за Русија, Марк Галеоти, има сосема поинакво мислење: тој ги оценува извештаите за наводниот заговор против Путин како „свесна дезинформација“. Според него, тие не одразуваат реална закана.
Во коментар за британскиот неделник „Спектејтор“, тој се осврнува на „ненадејниот бран информации“ кој „сомнително наликува на психолошка операција“. Нивната цел, вели тој, е „поттикнување параноја во рамките на руската елита“, наместо да понуди „сериозна проценка“. Според Галеоти, Сергеј Шојгу нема авторитет и доверба во врвот за да може да изврши државен удар.
Сложена мрежа од влијателни групи
Владејачките елити не се единствена група со заеднички интереси, објаснува поранешната вработена во руската централна банка, Александра Прокопенко, на YouTube каналот „Карнеги Политика“. Ова е причината зошто досега немало сериозни обиди за државен удар. Исклучок беше бунтот на основачот на „Вагнер“, Евгениј Пригожин, во јуни 2023 година.
Таа го опишува системот на владеење на Путин како пирамиди изградени околу индивидуални покровители, поврзани со распределба на ресурси и пристап до процесите на донесување одлуки. Во таков модел, не постои заеднички координативен центар, а со тоа и нема предуслов за колективно дејствување. Се додека претставниците на тој систем добиваат повеќе од Путин отколку што би можеле да добијат без него, нема поттик за отворен конфликт, заклучува Прокопенко.
Можноста за промена не е исклучена ако ресурсите во системот почнат да се намалуваат. Поради војната и санкциите, тој „колач“ е веќе помал и се распределува во корист на армијата и сродните индустрии. Ова ја зголемува конкуренцијата меѓу влијателните групи и ја поткопува стабилноста на постојната коалиција. Во исто време, вели Прокопенко, различни групи во системот се обидуваат да го привлечат вниманието на Путин кон сопствените интереси.
Таа го опишува тоа не како борба за промена на насоката на политиката, туку првенствено како борба за пристап до ресурси и за место во центарот на донесувањето одлуки. Според неа, постојната нејасност на правилата му одговара на Путин, бидејќи, ги дели елитите, ги принудува да ја докажат својата лојалност и ги потсетува дека правата на сопственост во Русија не зависат од законот, туку од политичката волја на Кремљ.
Не само што парадата на 9 мај нема да вклучува воени возила или кадети поради она што Кремљ го опиша како „тековна оперативна ситуација“, туку странските гости речиси целосно ќе отсуствуваат во Москва, пишува Euronews.
Кои се ретките што сепак ќе се појават на парадата на 9 мај, и покрај безбедносните ризици поради Украина и штетата врз угледот без оглед на можните напади од страна на Кијив?
Како што односите на Русија со Западот се развиваа по распадот на Советскиот Сојуз во 1991 година, многу западни лидери присуствуваа на прославите на Денот на победата.
Во 1995 година, американскиот претседател Бил Клинтон, британскиот премиер Џон Мејџор и канадскиот премиер Жан Кретиен беа меѓу гостите.
Американскиот претседател Џорџ В. Буш присуствуваше на парадата во 2005 година заедно со лидерите на Франција, Германија и други шефови на држави, а германската канцеларка Ангела Меркел беше на Црвениот плоштад во 2010 година.
Но, односите на Кремљ со Западот се влошија по нелегалната анексија на украинскиот Крим од страна на Русија во 2014 година и почетокот на руската агресија против Украина, кога западните лидери престанаа да доаѓаат на настанот.
По целосната инвазија на Москва на почетокот на 2022 година, списокот на гости беше дополнително скратен, а во последниве години бројот на оние што всушност дојдоа беше многу помал од бројот на оние што не дојдоа.
Списокот на гости за 2026 година, објавен од руското Министерство за надворешни работи, е најкраток во модерната историја на Москва.
Меѓу оние што се очекуваат на Црвениот плоштад во сабота се само двајца меѓународни лидери: претседателот на Лаос, Тонглун Сисулит, и врховниот владетел на Малезија, Султан Ибрахим.
Кремљ продолжува да инсистира дека словачкиот премиер Роберт Фицо исто така ќе присуствува, иако самиот Фицо потврди дека планира да ја прескокне парадата за време на неговата посета на Москва.
Заменик-министерот за надворешни работи на Словачка, Растислав Хованец, потврди дека Фицо нема да присуствува на парадата и рече дека би можел да ја искористи можноста да ги пренесе пораките на Володимир Зеленски на Путин.
За Кремљ, веројатно е уште полошо сценарио: да се гледа како европски лидер на кого веруваат дека можат да се потпрат, доставува порака од украинскиот претседател.
Меѓу оние кои навистина немаат избор да не присуствуваат на парадата се руските окупаторски власти што Москва ги постави за да ги администрира окупираните територии.
Таквите гости тешко можат да се сметаат за „странски“ или дури и „лидери“.
Бадра Гунба од Република Абхазија и Алан Гаглоев од Јужна Осетија го потврдија своето пристигнување.
Москва доби целосна контрола врз Абхазија и Јужна Осетија по инвазијата на Грузија во 2008 година и оттогаш одржува воено присуство во двата региона.
И двете се официјално признати како составен дел од Грузија и заедно сочинуваат 20 проценти од меѓународно признатата територија на Грузија.
Белорускиот автократ Александар Лукашенко, исто така, ќе биде таму, како и секоја година. Лукашенко никогаш не ја пропушти парадата на Денот на победата или која било друга можност да се сретне со Путин. Неговиот статус на „странски лидер“ е исто така доста сомнителен.
Ниту ЕУ ниту САД не го признаваат Лукашенко за легитимен претседател на Белорусија, но тоа никогаш не го спречи најдоверливиот сојузник на Путин да седне на трибините на 9 мај.
Делегација од босанскиот ентитет Република Српска, исто така, ќе присуствува, предводена од поранешниот претседател на ентитетот Милорад Додик.
Додик, националист од босанските Срби, кој беше еден од ретките европски политичари што ја посети Москва на разговори со Путин по почетокот на тоталната инвазија на Украина, доби забрана да извршува функција шест години во сопствената земја, што сега го рангира меѓу „поранешните лидери“ на парадата.
Додик, познат по својата склоност кон возење трактори и други големи возила, меѓу балканските коментатори го доби прекарот Лакташенко – духовита комбинација од неговото родно место, Лакташа, и презимето на друг лидер кој ги сака тракторите, Лукашенко.
Оние чие отсуство најмногу ќе недостасува
Што правите кога никој не доаѓа на вашата забава? Ќе кажете дека никој не бил поканет. Кремљ тврди дека ретките гости што доаѓаат одлучиле да присуствуваат „по сопствена иницијатива“, тврдејќи дека поканите дури и не биле испратени.
Советникот на Путин, Јуриј Ушаков, рече дека странските лидери не биле поканети: „Намерно не ги поканивме странските гости на прославата, за разлика од минатата година“.
Но, некои отсуства болат повеќе од другите. Ерменскиот премиер Никол Пашинјан рече дека нема да присуствува на парадата за Денот на победата во Москва. Откако беше домаќин на голем настан во Ереван претходно оваа недела – состанок на европската политичка заедница и самити ЕУ-Ерменија – Пашинјан успеа да го направи она што Путин не можеше: да состави импресивна претстава на меѓународна поддршка за Ерменија, со десетици странски лидери во ерменската престолнина.
Но, Москва не беше налутена од импровизираната музичка сесија на Пашинјан со францускиот претседател Емануел Макрон за време на потпишувањето на песната „Ла Боем“ од Шарл Азнавур.
Проблемот беше лидерот кој се осмели да се појави во Ерменија, земја која долго време се сметаше за најблизок сојузник на Русија во Јужен Кавказ: Володимир Зеленски. Москва дури го повика и ерменскиот амбасадор на разговори, додека руското Министерство за надворешни работи реагираше жестоко за она што го сметаше за „категорично неприфатливо“ – давање платформа на Зеленски.
Портпаролката на руското Министерство за надворешни работи, Марија Захарова, отиде чекор понатаму, обвинувајќи ја Ерменија, која ја опиша како „пријателска, братска земја“, дека е домаќин на „терорист“.
„На која страна од историјата сте?“, рече Захарова за време на прес-конференцијата.
Пашинјан одговори дека Ерменија „не е сојузник“ на Русија во нејзината војна против Украина и додаде дека нема да присуствува на парадата поради кампањата за парламентарните избори закажани за 7 јуни.
Прослава зад затворени врати
Без странски лидери и без тешка воена опрема, Москва одлучи да не му дозволи на светот да види што останало од нејзината голема демонстрација на воена моќ.
Кремљ сега одби да им дозволи пристап на странските медиуми на настанот, и покрај претходно одобрените акредитации.
Меѓународните медиуми кои сè уште се присутни во Русија се информирани дека нивните акредитации се одземени, со објаснување што Москва го опишува како „промена на форматот на настанот поради ситуацијата“. Ова не важи за руските државни медиуми, кои ќе имаат ексклузивен пристап за „следење на парадата“ – со една ограда.
Според шпекулациите на руските канали на Телеграм во петокот, вообичаеното емитување во живо на парадата ќе се емитува со задоцнување – вообичаена практика за настани под безбедносни закани за да се избегне прикажување на можен хаос.
За да се спречи неовластено ширење на снимки надвор од официјалната верзија на настанот, властите воведоа строги интернет ограничувања неколку дена пред прославата.
Љубомир Костовски
