Марко Маневски
Постои една слика што кружи на интернетот – двајца старци, црно-бела фотографија, естетика како штотуку да излегле од вестерн филм или од партија шах со смртта. Едниот вели дека идејата за бесконечен економски раст на планета со ограничени ресурси е чиста психијатриска дијагноза – халуцинација на терминално болна клетка која мисли дека може да расте засекогаш. Другиот вели дека ревносно го гориме единствениот дом што го имаме, и тоа строго за шака социопати да можат да трупаат измислени бројки на офшор сметки.
И јас седев, ја гледав таа слика, и првата реакција не ми беше филозофска. Беше: што правите, бе?
Не прашувам реторички. Сериозно прашувам. Како човек кој го гледа комшијата како си ја полева сопствената куќа со бензин, пали цигара, а потоа се чуди зошто му чади под газот, а и некако му е жешко, некоја спарина…
Рак кој прочитал книга за позитивно размислување
Првиот цитат е генијален затоа што е медицински точен, а не само поетски. Клетката која расте без граници, без оглед на организмот што ја храни, има име во медицината. Се вика рак. Нема друго име. Не е „претприемачки дух“. Не е „агресивна стратегија на раст“. Тоа е нерегулирана делба што го јаде домаќинот додека не умре, а потоа – изненадување, умира и самата таа, бидејќи домаќинот повеќе не е тука за да ја храни.
Е сега, замислете таа клетка да има квартални извештаи. Замислете таа клетка да држи презентации за „одржлив раст“ додека буквално ви ги јаде белите дробови. Звучи апсурдно, нели? А сепак, тоа е буквално економскиот модел според кој функционира планетата: бесконечен раст. Секоја година поголем од претходната, на топка која има точно одредена количина на вода, земја, риби, чист воздух и време. Некој ги облекол тие клетки во костуми, им дал TED говори, и сега нè учат за „иновација“.
Социопатите ги имаат своите бројки, ние ја имаме нашата атмосфера
Вториот цитат е помалку метафоричен и повеќе делува како книга со факти. Не го уништуваме екосистемот затоа што немаме избор. Ја запаливме планетата затоа што горењето е профитабилно за точно одреден, прилично мал број луѓе, додека сметката ја плаќа секој друг – ти, јас, нашите деца, генерациите кои сè уште не се ни родиле за да можат да се побунат против тоа.
И тука доаѓа делот што најмногу ме нервира. Не самиот чин, туку лицемерието што го придружува. Истите тие луѓе кои систематски ги уништуваат ресурсите за сите, ни продаваат приказна за лична одговорност. „Рециклирајте.“ „Исклучете го светлото.“ „Купувајте локално.“ Како мојата кеса за повеќекратна употреба да ќе ја надомести флотата приватни авиони што полетуваат секој пат кога некој треба да оди на конференција за климатски промени (да, тоа навистина се случува, не, не е сатира, иако звучи како да е. Грдата реалност одамна ја престигна сатирата, само што сатирата барем се труди да биде духовита).
Послушноста овде има ново име и се вика „реализам“
Секако, секогаш постои некој што ќе ти каже дека си наивен. Дека едноставно „така функционира светот“. Дека растот е неопходен, дека без раст нема работни места, дека без работни места нема пензии… И пази го сега вицот – немаш право да се буниш, бидејќи веројатно ќе сакаш нешто да јадеш кога ќе остариш.
Ова е мајсторски трик. Измамничкиот систем прво ти ги зема ресурсите, па потоа те уценува со истите тие ресурси за да не проговориш. Тоа не е економија. Тоа е киднапирање и уцена, но со добар ПР тим.
И додека ние се караме околу тоа кој треба да ја одвојува пластиката од стаклото, оние кои се цитирани на сликата, тие социопати со офшор сметки, не губат ни секунда сон. Зошто би? Тие имаат приватни острови, приватни бункери, приватна вода. За нив климатската катастрофа не е апокалипса. Тоа им е само следната инвестициска можност. Тоа е тип на размислување: „недвижнини на Гренланд, сега кога се стопи мразот“. Додека ние дебатираме дали е вистина, тие веќе купуваат парцели.
Бесот како единствена здрава реакција
Некој ќе рече дека бесот е непродуктивен. Дека треба „конструктивно да се решаваат проблемите“, дека треба „да се седи на маса“, дека викањето не решава ништо. Се согласувам, делумно. Само бучавата, без акција, е само празнење на белите дробови. (И тоа секако понекогаш е потребно, инаку би полуделе без тоа)
Сепак, отсуството на бес пред ова што се случува не е зрелост. Тоа е анестезија. Тоа е онаа состојба во која ти велат дека ти ја сечат ногата, а ти климаш со главата затоа што си „реален“ и „разбираш дека мора така“. Ако не чувствуваш бес кога ќе ти кажат дека твојата вода, воздух и храна се производствен трошок во нечиј Excel фајл, тогаш тука нешто фундаментално не е во ред. Не со светот, туку со тебе.
Јас сакам да викам. Сакам конечно некој да каже на глас, во некоја сала полна со костуми: ова е лудило, ова е буквално клиничко лудило, а ние го нарекуваме „економска политика“. Сакам таа реченица да одекне доволно гласно за овие со прстите во уши конечно да престанат да се прават дека не слушаат.
Бидејќи ракот не престанува да расте сам од себе. Ракот се запира единствено кога некој ќе го нападне – со хемија, зрачење, операција, нешто што боли, нешто што отворено ќе се спротивстави на делбата која не познава граници.
Истото важи и овде. Системот нема сам да се запре од пристојност. Ќе го запрат единствено оние кои се доволно бесни за да престанат да глумат дека сè е во ред.
Па да го повторам прашањето, овој пат сериозно, овој пат до сите што имаат моќ нешто да променат, а избираат да не променат ништо:
Што правите, бе?
Со додаток:
Кога е доста? Дали постои граница?
Наслов на оригиналот: Ne pitam retorički: šta to radite, bre?, Markolepsija, 15 јули 2026 | Сите права се задржани | ЦИВИЛ МЕДИА
