Олександр Левченко
Руските напади врз Украина сè почесто создаваат директни ризици и за соседните држави. Инцидентот од 5 октомври 2026 година на молдавско-украинската граница покажа дека последиците од руските напади веќе не се ограничени само на воздушниот простор на Молдавија, туку ја погодуваат и критичната гранична инфраструктура.
Утрото на 5 октомври, за време на руски напад врз украинската инфраструктура, проектил паднал во близина на молдавскиот граничен премин Паланка–Мајаке–Удобне. Според Граничната полиција на Молдавија, по ударот во земјата, проектилот се одбил и погодил редовен патнички автобус кој се наоѓал во близина на рампата. Автобусот и кабината за гранична контрола биле оштетени, а еден припадник на граничната полиција се здобил со полесни повреди. Работата на граничниот премин била привремено прекината, а преминот бил повторно отворен подоцна истиот ден, по извршениот увид на теренот.
Инцидентот се случил во контекст на серија нарушувања на молдавскиот воздушен простор. Високата претставничка на ЕУ за надворешна политика и безбедност, Каја Калас, во Брисел изјави дека Европа во последните недели се соочила со нагло зголемување на руските хибридни напади, обиди за саботажа и нарушувања на воздушниот простор. Според Калас, руски ракети и дронови повторно навлегуваат во воздушниот простор на европските држави, што таа го оцени како неприфатливо.
Од информациски притисок до физички ризици
За Молдавија, проблемот не се состои само во поединечните инциденти, туку и во нивниот кумулативен ефект. Руските воздушни напади врз Украина создаваат постојан ризик од нарушување на молдавскиот воздушен простор, паѓање остатоци од проектили или муниција на нејзина територија и оштетување на цивилната инфраструктура.
На 3 октомври, молдавските власти известија за прелетување на неколку воздушни цели за време на руски напад од големи размери врз Украина. Дел од објектите експлодирале или паднале на молдавска територија, предизвикувајќи штети врз цивилни и земјоделски објекти. Ваквите инциденти дополнително го засилуваат чувството на ранливост во Молдавија. Иако земјата не е страна во војната, таа сè повеќе е изложена на нејзините директни последици.
Москва, од своја страна, ја негира одговорноста за ваквите инциденти и тврди дека обвинувањата против Русија не се поткрепени со доволно докази. Затоа е важно да се прави разлика меѓу директната одговорност за конкретен инцидент и поширокиот политички контекст во кој руските напади врз Украина создаваат сè поголеми ризици за соседните држави.
За Кишињев, меѓутоа, ова прашање има и стратешка димензија. Кремљ одамна користи комбинација од политичко влијание, информациски кампањи, економски притисок и поддршка за проруските политички сили во Молдавија. Во услови на континуирана проевропска ориентација на земјата, Москва, според проценките на молдавските и западните политички институции, продолжува да бара можности за ослабување на тој курс.
Во овој контекст, воените ризици можат да ги надополнат традиционалните руски инструменти на хибридно влијание. Дури и кога паѓањето на одредена ракета или дрон на молдавска територија не претставува намерен напад врз Молдавија, повторувањето на ваквите инциденти произведува политички ефект: војната постепено станува фактор во секојдневниот живот на молдавското население.
Оваа динамика може да придонесе за зголемување на стравувањата кај јавноста во однос на поблиската интеграција со Европската Унија. Од перспектива на Москва, ситуацијата во која делови од молдавското општество ќе почнат да ја поврзуваат европската интеграција не само со економски можности, туку и со зголемени безбедносни ризици, би можела да им послужи на нејзините интереси.
Зошто Молдавија е важна за европската безбедност
Значењето на инцидентот кај Паланка не лежи во размерите на штетата, туку во местото каде што се случил. Граничниот премин е дел од критичната транспортна инфраструктура што овозможува движење на луѓе и стоки меѓу Украина и Молдавија. Неговото привремено затворање покажа како дури и релативно ограничен инцидент може да ја наруши прекуграничната логистика.
За ЕУ, ова претставува поширок предизвик. Молдавија е земја кандидат за членство во Европската Унија, а нејзината стабилност е директно поврзана со безбедноста на источното крило на Европа. Дестабилизацијата на Молдавија би можела да има последици далеку надвор од нејзините граници, почнувајќи од зголемени миграциски и хуманитарни притисоци, па сè до дополнителен притисок врз Романија, која е членка и на ЕУ и на НАТО.
Географската положба е особено важна. Молдавија се наоѓа меѓу Украина и Романија и претставува значајна компонента на безбедносната архитектура на Црноморскиот регион. Секое подолготрајно влошување на состојбите во земјата би создало дополнителна неизвесност за државите членки на ЕУ што се граничат со воената зона.
Затоа, инцидентите со руски летала што го засегаат молдавскиот воздушен простор не треба да се разгледуваат исклучиво како колатерални последици од војната против Украина. Тие покажуваат како географскиот опсег на безбедносните ризици постепено се проширува надвор од непосредното бојно поле.
Предизвик за политиката на проширување на ЕУ
Случајот со Молдавија има и важна политичка димензија. Доколку земја кандидат за членство во ЕУ постојано е изложена на воени и хибридни ризици, безбедноста неизбежно станува дел од пошироката дебата за европското проширување.
Во минатото, политиката на проширување главно беше насочена кон економската интеграција, демократските реформи и институционалното приспособување. Во контекст на руско-украинската војна, тоа веќе не е доволно. За земјите што се наоѓаат во непосредна близина на Русија или на активна воена зона, перспективата за европска интеграција сè повеќе се поврзува со физичката и сајбер-безбедноста, заштитата на границите и отпорноста на критичната инфраструктура.
Ова создава дилема за Брисел. ЕУ треба да ѝ помогне на Молдавија да се спротивстави на надворешниот притисок, без притоа самиот процес на европска интеграција да се претвори во елемент на воена конфронтација. Истовремено, недоволниот одговор би можел да создаде ранливости што Москва би ги искористила за засилување на политичкиот и психолошкиот притисок.
Од дипломатска поддршка до безбедносна отпорност
Во вакви околности, поддршката на ЕУ за Молдавија мора да добие поширока безбедносна димензија. Не станува збор само за политички изјави по секое ново нарушување на молдавскиот воздушен простор, туку и за долгорочно зајакнување на капацитетите на земјата.
Приоритетите би можеле да опфатат засилен надзор на воздушниот простор, развој на капацитети за одбрана од дронови, сајбер-безбедност, заштита на критичната и граничната инфраструктура, стратешки комуникации и спротивставување на дезинформациите. Дел од овие мерки веќе можат да се интегрираат во постојните европски механизми за поддршка на Молдавија.
Истовремено, одговорот на ЕУ не треба да се фокусира само на ублажување на последиците од поединечните инциденти, туку и на зајакнување на отпорноста на Молдавија кон постојаниот надворешен притисок. Колку е помала можноста еден инцидент со нарушување на воздушниот простор, сајбер-напад или информациска операција да ги парализира државните институции или критичната инфраструктура, толку помалку можности ќе постојат таквите инструменти да се користат како средство за политичко влијание.
Затоа, инцидентот кај Паланка треба да се сфати како предупредување за новата географија на европските безбедносни ризици. Руската војна против Украина повеќе не е ограничена само на нејзините непосредни учесници. Нејзините воени, економски и хибридни последици сè повеќе ги погодуваат соседните држави.
За Молдавија, ова значи зајакнување на сопствената отпорност. За Европската Унија, тоа значи преиспитување на пристапот кон безбедноста на земјите кандидати. Доколку европската интеграција треба да остане стратешки одржлив процес, безбедноста на државите што се стремат кон членство во ЕУ сè повеќе ќе мора да се третира како негов составен и неразделен дел.
Олександр Левченко е украински дипломат, независен аналитичар и професор на Државниот даночен универзитет во Украина. Тој служел како амбасадор на Украина во Хрватска и Босна и Херцеговина (2010–2017) и како конзул во Сојузна Република Југославија (1993–1997). За време на војната, тој има напишано околу 5.000 написи за руската агресија врз Украина за онлајн медиуми во девет земји.
Напишано за CIVIL Today.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
