Пишува: Џабир Дерала
Вицепремиерот и министер за транспорт и врски, Александар Николоски е таргет на жесток подбив од моментот кога стана јасно дека режимот на унгарскиот автократ Виктор Орбан се распаѓа како кула од карти. Причината за тоа е интервјуто дадено за ТВ Канал 5 од 9 април, каде што изјави:
„Од она што го гледам и она што го знам е дека уште четири години владата ќе ја предводи Виктор Орбан.“
Критичарите на режимот на Христијан Мицкоски најдоа голем број точки на разијдување со реалноста во изјавите на Николоски, но по изборната катаклизма на Орбан, критиката се претвори во лавина од потсмев.
Неблагодарно е да се прогнозира. Дека грешки во прогнозите се вообичаени и чести, знаат и најдобрите аналитичари во светот. Кај нас, на ова тажно балканско поднебје, сите познаваме аналитичари што ретко кога воопшто и погодиле нешто, а и такви што своите пропагандни наративи ги продаваат како анализи. Тие се како дел од нашите семејства, секогаш се тука некаде, па мудруваат и прогнозираат.
Па зошто такво исмевање на министерот, миленик и штитеник на премиерот и висок функционер во владејачката партија, чиј прекар од морскиот свет го придружува долги години?
Со текот на времето, работата и искуството, и јас самиот научив – не на најлесниот начин – дека кога изнесувате прогнози, без оглед на тоа колку сте сигурни во тоа што го кажувате, ги кажувате со барем мала доза на резерва. Но министерот беше супер сигурен во себе. Тоа го прави перфектна мета на мајтапчиите. Онаков, костумосан, со функцијата како заштитен слој и уфирцан, „Ел стифо“ како што Берни Фокер (Дастин Хофман) би го нарекол Џек Брнз (Роберт Де Ниро) во комедијата „Сретнете ги Фокерови“ (Meet the Fockers).
Но тука завршува иронијата. Понатаму, прашањето не е дали министерот погрешил, туку што значи неговото „знам“ во политички, а уште повеќе во институционален контекст. Кога вели „она што го гледам“ е секако смешно. Неговата желба претставена како аналитичка прогноза заштитена со неговата „Ел стифо“ министерска појава предизвикува смеа, навистина. Но делот од неговата изјава каде што вели „она што го знам“ е малку повеќе индикативна. Што знае(ше) министерот за транспорт и врски кој по природата на неговата функција во владата има пристап до информации што не секогаш се видливи во јавноста. Овој дел од изјавата со право може (и треба) да предизвика сомнежи.
Првото, најбезбедно толкување на изјавата – вклучувајќи го и тоа дека министерот „знае“ – е дека се работи за цврста идеолошка позиција и поддршка за Орбан, а „знаењето“ потекнува од внатрешни комуникациски канали. Се разбира, и силната верба во авторитарните режими – тој самиот дејствува како дел од таква структура.
Но како што ги формулира своите мисли во текот на целото интервју, Николоски остава простор за сомнежи за поголем дел од темите на кои говори, па и за тоа дека „уште четири години владата ќе ја предводи Виктор Орбан“.
Најмалку што може да се посомнева јавноста кога ќе слушне дека министерот нешто „знае“ е дека постои синхронизација на пропагандните наративи за национализам и суверенизам (европска верзија на МАГА), анти-ЕУ и про-руски позиции. Не е далеку ни помислата дека постоела и амплификација на исти или слични пропагандни пораки меѓу државите во рамки на пошироки регионални и европски трендови на усогласување и координација, кои бројни релевантни анализи ги поврзуваат со про-кремљовски комуникациски линии, што е во согласност и со наодите на ЦИВИЛ. Ако ги погледнеме медиумските екосистеми во двете земји – и не само во двете, Србија не смее да се изостави – овие можности не се неосновани.
Кога медиумската амплификација се надоврзува на блиски бизнис-релации, економска соработка на линијата Скопје–Будимпешта, виа Белград, и отворена политичка поддршка што трае со години, тешко е да се игнорира можноста дека зад сето тоа стојат подлабоки и поорганизирани политички операции. И да не заборавиме – поранешниот премиер Никола Груевски, бегалец од правдата, ужива во гостопримството на Орбановата клика веќе осум години.
Ако за миг го заборавиме Николоски и неговата комична самоувереност дека Орбан ќе ја води Унгарија и во наредните четири години, останува обврската да се истражат сите аспекти на соработката меѓу владите на Мицкоски и Орбан. Владата предводена од Мицкоски редовно и јавно демонстрира политичка блискост не само со Орбан, туку и со неговите политики. Мицкоски одржуваше интензивни билатерални односи и силна економска соработка од самиот почеток на неговото владеење.
Како што се оди подлабоко во анализата на тие интензивни односи – вклучително и кредитот од една милијарда евра од кои само половината се реализирани, а околу втората половина се вртат скокотливи, иако непотврдени анегдоти – така сторијата добива димензии на шпекулација. Тоа е разбирливо, бидејќи такви операции се тешко видливи, а за нивно докажување се потребни многу напори и време.
Да прејдеме на тоа што најтешко се докажува, но од тоа што е видливо досега, можни се повеќе опции за соработка меѓу Орбан и Мицкоски што оди многу подлабоко отколку политичка и идеолошка љубов.
Ова отвора прашање дали постоеле и форми на финансиска поддршка поврзани со кампањата на Орбан за кого, меѓу другото, дел од меѓународните истражувачки новинарски проекти укажаа на обиди за влијание врз гласачи, вклучително и во ромската заедница, која според европски проценки брои околу 700.000 луѓе.
Не е исклучена ни логистичка поддршка на кампањата, особено во доменот на дигиталните комуникации. Тоа вклучува алгоритамска амплификација и други алатки за влијание врз јавното мислење. Во тој контекст, не треба да се занемарат ниту антиукраинските пропагандни наративи – идентични во двете земји – за кои ЦИВИЛ опширно известуваше во изминатиот период.
Ако ваквите форми на соработка постојат, логично е да се постави прашањето дали тие остануваат само во рамките на политичка и комуникациска поддршка – или одат чекор понатаму.
На крајот, не може да се исклучи ни сценарио на поширока стратешка координација со учество на власта во Скопје, која ги обединува сите овие елементи, па и повеќе од тоа – потенцијални аспекти на разузнавачка размена и координирани оперативни активности. Доколку барем дел од ова е вистина, станува збор за сериозно нарушување на демократските стандарди и можно кршење на закони, домашни и меѓународни.
Да бидеме прецизни: за ваквите сценарија во моментов нема јавно достапни докази и тие остануваат на ниво на сомнежи и шпекулации. Но токму затоа – потребна е транспарентност и институционален одговор. Затоа што, доколку се потврдат овие сомнежи макар и делумно, цената нема да биде само политичка, туку ќе ја платат сите граѓанки и граѓани на земјата.
Текстот е личен став на авторот | Извор: ЦИВИЛ МЕДИА
