Американскиот претседател има исклучително високи овластувања да нареди употреба на нуклеарно оружје. Но, овластувањето да издаде наредба не значи дека секоја таква наредба е законска. Клучната слабост на системот е што правните ограничувања не се придружени со задолжително второ политичко одобрение.
Според Конгресната истражувачка служба, претседателот е единствениот што може да одобри употреба на американското нуклеарно оружје. За тоа не му е потребна согласност од потпретседателот, секретарот за одбрана или военото раководство. Претседавачот со Здружениот генералштаб има советодавна улога, а не самостојно право на вето. Странски лидер, вклучително и Бенјамин Нетанјаху, нема никаква формална надлежност во американскиот нуклеарен команден систем.
Војската мора да одбие незаконска наредба
Најнепосредното правно ограничување е обврската на воените лица да не извршуваат незаконски наредби. Поранешниот командант на американската Стратегиска команда, генерал Роберт Келер, во сведочење пред Сенатот потврди дека тоа важи и за нуклеарното оружје.
При оценувањето се применуваат правилата на военото право, што подразбира разграничување меѓу воени цели и цивили, воена неопходност, пропорционалност и преземање изводливи мерки за намалување на цивилните страдања.
Пропорционалноста не значи споредување на големината на две бомби. Таа забранува напад во кој очекуваната попатна штета врз цивилите би била прекумерна во однос на предвидената конкретна и непосредна воена предност. Намерното напаѓање цивилно население е забрането независно од таа пресметка.
Оттука, командант може да одбие незаконски нуклеарен удар. Но, нема општо овластување да одбие законска наредба само затоа што ја смета за политички катастрофална. Воените правници можат да советуваат и да ја оспорат законитоста, но не се посебен политички орган што го одобрува нападот.
Оваа заштита не е автоматска. Оценките може да се разликуваат, особено кога декларираната цел е воен објект. Конгресната истражувачка служба предупредува дека правните забелешки поверојатно би довеле до консултации и измени на наредбата отколку до целосно одбивање.
Конгресот има моќ, но не и копче за запирање
Конгресот има уставни воени овластувања и контрола врз финансирањето. Може да усвои законски забрани или ограничувања на средствата за одредени операции. Таквите мерки, сепак, бараат законодавна постапка и може да наидат на претседателско вето.
Важно е да се разграничат две прашања за тоа кој одобрува употреба на нуклеарно оружје и дали претседателот има законска основа да започне конкретна војна. Исклучивата нуклеарна командна надлежност не го решава второто прашање. Уставната поделба на воените овластувања и примената на Резолуцијата за воени овластувања се предмет на долготрајни спорови.
Конгресот може и да го разреши претседателот. Претставничкиот дом поведува импичмент со просто мнозинство, а за осуда и отстранување од функцијата се потребни две третини од присутните сенатори. Самото изгласување импичмент не му ги одзема претседателските овластувања.
Потпретседателот и Кабинетот можат да ја преземат иницијативата
Четвртиот оддел од 25. амандман предвидува механизам ако претседателот е неспособен да ги извршува своите должности. Потпретседателот и мнозинство од раководителите на извршните департмани можат со формална писмена изјава да иницираат пренос на овластувањата. Потпретседателот тогаш веднаш станува вршител на претседателската должност.
Ако претседателот го оспори тоа, а иницијаторите останат на оценката, спорот го решава Конгресот. За продолжување на преносот на овластувањата се потребни две третини во двата дома.
Ова е механизам за претседателска неспособност, а не редовно средство за блокирање опасна политика. Потпретседателот не може да го активира сам.
Меѓународното право важи и за нуклеарното оружје
Нуклеарен напад мора да ги исполнува правилата на Повелбата на ОН за употреба на сила и меѓународното хуманитарно право. Меѓународниот суд на правдата во советодавното мислење од 1996 година оцени дека заканата или употребата на нуклеарно оружје генерално би била спротивна на правилата на вооружените конфликти. Судот остави нерешено екстремно сценарио на самоодбрана во кое е загрозен самиот опстанок на државата. Тоа не е општа дозвола за нуклеарен напад.
Тврдењето дека ирански објект е премногу длабок за конвенционални бомби само по себе не создава законска основа за атомски удар.
Времето и постапувањето на институциите се пресудни
Судска интервенција е неизвесна: споровите за воените овластувања често се соочуваат со процесни пречки и воздржаност на судовите. Сојузниците и советниците можат да вршат силен притисок, но немаат формално вето.
Автентикацијата на наредбите и безбедносното правило за присуство на две овластени лица првенствено штитат од неовластена употреба. Тие не значат дека двајца политички функционери мора да се согласат со нападот.
При однапред планирана операција има повеќе простор за правна проверка, политичка интервенција и одвраќање. При брзо извршување, тој простор нагло се стеснува. Затоа, спречувањето незаконска нуклеарна употреба зависи и од подготвеноста на надлежните лица навреме да постапат.
ЦИВИЛ МЕДИА
