КЛУЧНИ НАОДИ
Локалните избори 2025 потврдија постоење на системска дискриминација врз постарите лица и лицата со попреченост преку непристапни избирачки места.
Пристапноста не е третиранa како демократска обврска, туку како секундарно и техничко прашање, и покрај законските обврски и повеќекратните препораки.
Голем број избирачки места се наоѓале на катови без лифтови, без рампи, со скалест пристап или со несоодветно уредени влезови.
Параваните за гланање на лица со попреченост биле отстранети, блокирани или нефункционални, што го оневозможувало независното и тајно гласање.
Непристапноста директно ги лишува граѓаните од практично остварување на избирачкото право, што претставува повреда на основните човекови права.
- Архивските податоци на ЦИВИЛ покажуваат дека повеќе од половина од избирачките места во минатите избори биле физички непристапни, а истите слабости се повториле и во 2025 година.
- Непристапноста го нарушува принципот на еднакво избирачко право и ја поткопува слободата и фер карактерот на изборите.
Исклучувањето на одредени групи граѓани станува нормализирана и институционално одржувана практика, со долгорочни последици врз довербата и демократската легитимност.
Локалните избори во 2025 година уште еднаш потврдија дека постои системска дискриминација врз постарите лица и лицата со попреченост, откривајќи постојан неуспех на државата да обезбеди еднаков пристап до изборниот процес. И покрај повторените препораки, законските обврски и претходните предупредувања, пристапноста и понатаму се третира како секундарно прашање, наместо како темелно демократско право.
Во многу општини, избирачките места беа сместени на повисоки катови без лифтови, со непристапни влезови или без соодветно дизајнирани паравани. Во неколку случаи, параваните наменети за лица со попреченост беа отстранети, блокирани или целосно тргнати на страна. Како резултат на тоа, државата фактички им ја ускрати на стотици граѓани практичната можност да го остварат своето избирачко право.
Ова не е технички пропуст — ова е чин на дискриминација. Кога ваквите пропусти се повторуваат низ изборни циклуси и ги погодуваат истите групи граѓани, тие повеќе не можат да се третираат како случајни или исклучиво технички. Тие претставуваат образец на дискриминаторска практика, вграден во самото спроведување на изборниот процес.
Овој неуспех опстојува и покрај јасните институционални насоки. Според извештајот на Комисијата за спречување и заштита од дискриминација (КСЗД), подготвен пред изборите, бројни препораки во врска со пристапноста на избирачките места за лица со попреченост остануваат нерешени. Овие препораки континуирано се одложуваат од страна на надлежните институции, без транспарентно образложение или ефективни корективни мерки. Континуираното игнорирање на овие наоди не укажува на недостаток на свест, туку на недостаток на политичка и институционална волја.
Архивските податоци на ЦИВИЛ дополнително ја потврдуваат структурната природа на проблемот. Во претходните изборни циклуси, повеќе од половина од избирачките места биле поставени на начин што ги правел физички непристапни за гласачите со попреченост. Повторувањето на истите недостатоци во 2025 година покажува дека институционалните актери не научиле од минатите избори, ниту пак спровеле дури и минимални корективни мерки.
За време на изборите во 2025 година, набљудувачите на ЦИВИЛ повторно известуваа за избирачки места без рампи, со пристап исклучиво преку скали, или со паравани поставени на начин што го правел невозможно независното гласање за лица со ограничена подвижност. Во неколку случаи, претседателите на избирачките одбори изјавиле дека „не биле свесни“ дали нивните избирачки места ги исполнуваат стандардите за пристапност — изјава што сама по себе ја илустрира длабочината на институционалната негрижа и отсуството на механизми за отчетност.
Пристапноста не е прашање на удобност или исклучиво на инфраструктура. Таа е правна и демократска обврска, втемелена во уставните гаранции за еднаквост, како и во меѓународните стандарди за човекови права кои го штитат политичкото учество на лицата со попреченост и постарите граѓани. Кога државата не обезбедува пристапни услови за гласање, таа не ги доведува гласачите само во непријатна ситуација — туку ги крши нивните основни права.
Во правна и демократска смисла, непристапноста не е изолиран административен пропуст или логистички превид. Таа претставува форма на институционална дискриминација што системски исклучува одредени групи граѓани и, со тоа, ја поткопува самата демократска легитимност. Кога избирачките места остануваат физички непристапни, кога отсуствуваат соодветни и адаптирани решенија за гласање, и кога овие пропусти се повторуваат низ изборните циклуси, пораката до засегнатите граѓани е јасна: нивното учество е условно, секундарно или заменливо.
Демократските избори не можат да се сметаат за слободни и еднакви доколку пристапот до гласачкото ливче зависи од физичката способност, возраста или од лична помош што се договара на самото место. Сѐ додека пристапноста не се третира како недвосмислена и непреговарачка компонента на изборниот интегритет – вградена во планирањето, буџетирањето, механизмите за отчетност и спроведувањето – наместо како опционално прилагодување, изборите ќе продолжат да ја репродуцираат социјалната нееднаквост, наместо да ја коригираат. Во такви околности, исклучувањето повеќе не е случајно; тоа станува нормализирано, предвидливо и институционално одржувано, со долгорочни последици врз довербата, застапеноста и демократската инклузија.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
