Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)

Локалните избори во 2025 година повторно се одвиваа во амбиент обележан со притисок, страв и вкоренети клиентелистички односи, во кои зависноста од политичките центри на моќ систематски ја поткопуваа слободната волја на гласачите. Иако од повеќе општини пристигнаа бројни извештаи за вакви практики, само ограничен број можеше формално да се верификува – не затоа што тие се исклучок, туку затоа што се длабоко нормализирани, префрлени во неформални практики и вградени во непишани правила што намерно се дизајнирани да избегнат документација и правна основнаност.

Институционалното фаворизирање на големите политички актери дополнително ја засили оваа неусогласеност. И покрај доцната законска измена што формално го намали прагот за независни кандидатури — овозможувајќи регистрација со само два потписа за поддршка, ЦИВИЛ забележа дека независните кандидати беа фактички исклучени од значајна конкуренција. Структурните бариери за видливост, нееднаквиот пристап до медиумите, недостатокот на институционална неутралност и отсуството на заштита од политички притисок ја направија формалната подобност во голема мера симболична. Правната отвореност не се претвори во практична конкурентност.

Оваа асиметрија беше дополнително засилена со спојувањето на клиентелизмот со други манипулативни практики. Притисокот и условувањето често беа испреплетени со етничка мобилизација, националистичка реторика, антизападни наративи и, во одредени случаи, со отворен говор на омраза и закани. Злоупотребата на службената положба и јавни ресурси – вклучително и селективни инспекции, административни одолговлекувања и неформални сигнали од функционери – дополнително ја зајакна перцепцијата дека самата држава е усогласена со одредени политички интереси.

Овие динамики откриваат изборна средина обликувана не само од прекршувања на правилата, туку од нормализиран систем на политичка контрола во кој државата функционира како примарен дистрибутер на можности и казни. Во таков систем, изборите не се израз на слободна демократска волја, туку механизам за обновување и прераспределба на зависноста меѓу гласачите и партиските центри на моќ. Политичката конкуренција се сведува на пристап до моќ, а не на одговорност за нејзината употреба.

Клиентелизмот во изборниот контекст функционира како форма на политичка корупција што оди подалеку од размена на пари. Тој е вкоренет во злоупотребата на службената положба и јавните ресурси за партиска корист, во рамки на поширока политичка култура во која изборната победа широко се разбира како добивање контрола врз институциите, вработувањата, јавните финансии и можност за пристап до јавни ресурси. Во ваков систем, изборите функционираат помалку како механизми на отчетност, а повеќе како моменти на прераспределба на моќ, лојалност и зависност.

Во повеќе општини, граѓаните пријавија чести посети од партиски функционери, директори на јавни претпријатија и политички поврзани посредници кои ги „охрабрувале“ гласачите да покажат лојалност. Овие интеракции често беа претставени како „пријателски посети“, „консултации“ или „куртоазни средби“, но нивната суштинска порака беше јасна и недвосмислена: продолжениот пристап до вработување, социјална помош, јавни услуги или локални бенефиции зависи од политичката послушност. Таквите практики ретко бараат експлицитни закани; тие функционираат преку заедничко разбирање и акумулирано искуство.

Оваа динамика ја експлоатира структурната ранливост на големи сегменти од населението, особено вработените во јавниот сектор, корисниците на социјална помош и жителите на економски зависни заедници. Стравот од губење на работното место, социјалната поддршка или институционалната благонаклонетост создава клима во која формалниот избор на гласање е засенет од неформална присила. Во такви услови, гласањето престанува да биде израз на политичка преференција и станува чин на пресметано самоодржување.

Набљудувачите на ЦИВИЛ документираа случаи на неколку избирачки места каде партиски активисти воделе евиденција за тоа кој гласал, а кој не – директно кршење на приватноста на гласачите и изборниот интегритет. Овие активности често беа поврзани со пошироки мрежи за купување гласови, финансирани со партиски средства и координирани од посредници кои дејствуваат на локално ниво. Употребата на посредници не е случајна; таа претставува намерна стратегија што им овозможува на политичките актери да одржат ефикасна контрола, а истовремено структурирано да избегнат одговорност.

Дополнително, ЦИВИЛ евидентираше случаи на „работно место за глас“, целно распределување пакети со социјална помош и материјална поддршка насочена кон конкретни домаќинства или заедници. Предизборните ветувања за инфраструктурни проекти често беа објавувани непосредно пред или за време на кампањата и претставувани како добродетелни иницијативи. Во суштина, ваквите ветувања функционираа како трансакциски поттик врзан за изборна поддршка, претставувајќи директна злоупотреба на јавни средства и систематско бришење на границата меѓу владеење и кампања.

Во постизборниот период, ЦИВИЛ собра и повеќе сериозни и меѓусебно конзистентни сведоштва што укажуваат на значително зголемување на практиките на купување гласови за време на вториот круг на гласање. Според овие искази, цената на еден глас во некои општини наводно надминувала 100 евра по гласач. Иако овие сведоштва не можеа формално да се верификуваат преку институционални или судски постапки – поради страв од одмазда, недостаток на материјални докази и инхерентно неформализираната природа на ваквите трансакции — нивната усогласеност, контекстуалната веродостојност и конзистентноста со моделите забележани во претходни изборни циклуси укажуваат на длабоко вкоренет и нормализиран феномен.

На ова ниво, купувањето гласови не може да се разбере како спорадично криминално однесување. Тоа го одразува монетизирањето на изборот на гласачите во рамки на клиентелистички политички систем, во кој изборите се третираат како инвестиции, а гласачите како трансакциски ресурси. Отсуството на ефикасни механизми за истрага, гонење и одвраќање дополнително ја вкоренува оваа практика, дозволувајќи ѝ да функционира како отворена тајна, наместо како исклучителен прекршок. Кога гласовите добиваат пазарна цена, демократското учество се сведува на економска размена обликувана од нееднаквост, зависност и страв – празнејќи ја самата суштина на слободната волја на гласачите.

Овие практики одразуваат поширока и длабоко вкоренета состојба во која поделбата меѓу политичките партии и државата е постојано заматена. Јавните институции, локалните администрации и државните претпријатија се перципираат – и често се доживуваат – како продолжена рака на партиската моќ. Граѓаните не се третираат како носители на права и учесници во демократското управување, туку како клиенти чиј пристап до можности е условен со политичка лојалност. Во таа смисла, целата држава ризикува да функционира како клиент на владејачките политички структури на национално ниво.

Севкупно, овие обрасци го потврдуваат постоењето на контролирана демократска средина во која партиската лојалност се наградува, политичката независност се обесхрабрува, а несогласувањето носи опипливи социјални и економски ризици. Политичката конкуренција во вакви услови е суштински искривена – не преку отворена репресија, туку преку систематска зависност, поттик и институционално фаворизирање на доминантните актери.

Купувањето гласови и притисокот врз гласачите затоа не се периферни прекршувања; тие се структурни елементи на политичкиот систем. Тие се дел од поширок механизам што го трансформира изборното учество во инструмент на контрола, наместо во израз на демократски избор. Сè додека клиентелизмот, злоупотребата на јавните ресурси и културата на „победникот зема сè“ останат вградени во политичката практика, изборите ќе продолжат да ги репродуцираат постојните односи на моќ, наместо да овозможат вистинска демократска отчетност.