ГУДРУН ШТАЈНАКЕР
По целосната руска инвазија врз Украина, проширувањето на Европската Унија повторно доби нов импулс, вклучително и на Западен Балкан. Дваесет и три години по ветувањето дадено во Солун, ЕУ сега настојува да покаже — особено во однос на Црна Гора и Албанија — дека и понатаму останува отворена за нови членки.
Секако, во Брисел има малку илузии за тешкотиите со кои се соочуваат т.н. „предводници“ меѓу земјите кандидати од Западен Балкан во спроведувањето на правото на ЕУ (acquis). Нема илузии ниту за отпорот кон проширувањето што постои во некои земји членки на Унијата.
Сè уште нема формален временски рок за проширувањето, иако често се споменуваат годините 2029–2030. До тогаш, состојбите во самата ЕУ може значително да се променат. Во повеќе земји членки, проширувањето и натаму е непопуларно.
Во исто време, „контролираните демократии“ во Унгарија и Словачка се залагаат за проширување, надевајќи се дека вклучувањето на хибридни демократии би можело да го зајакне нивниот нелиберален политички модел и да помогне во нивната амбиција да ја трансформираат ЕУ одвнатре.
Црна Гора се чини најпогодна да понуди позитивен пример. Со околу 620.000 жители и бруто-домашен производ споредлив со оној на еден средно голем германски град, таа не претставува ниту безбедносен ризик, ниту сериозен предизвик за финансиската или економската интеграција во ЕУ. Земјата е членка на НАТО од 2017 година.
Дури и заплетканоста на Црна Гора со коруптивни структури и мрежи на организиран криминал, во принцип, би можела да се адресира. На крајот на краиштата, вакви проблеми постојат и во некои земји членки на ЕУ, а Унијата располага со правила и механизми за нивно справување.
Сепак, проширувањето без исполнување на неопходните услови може да создаде значителни проблеми. Приемот на Романија и Бугарија служи како предупредувачки пример. Дури и по речиси дваесет години членство во ЕУ, состојбата во двете земји останува сложена и нестабилна, не само поради трајните недостатоци во владеењето на правото. Тие го илустрираат ограничениот капацитет на ЕУ да обезбеди одржлива трансформација откако една земја веќе ќе стане членка.
Неуспехот на ЕУ да инсистира на вистински реформи во земјите кандидати — особено во областа на судството и во спроведувањето на сложените поглавја од acquis, како што е Поглавјето 27 „Животна средина и заштита на природата“ — би бил штетен не само за земјата што пристапува, туку и за самата Европска Унија.
Затоа е неопходно да се идентификуваат причините за постојаните недостатоци во земјите кандидати од Западен Балкан. Овие предизвици не се нови и се поврзани, меѓу другото, со повеќе од триесет и пет години неолиберална трансформација. Поддржувачите на брзото пристапување, особено во рамките на Европската комисија, често имаат тенденција да ги занемаруваат или минимизираат овие структурни проблеми.
Познатата балканска историчарка Марија Тодорова пишува за тешките последици од овие неолиберални капиталистички експерименти (Maria Todorova, Balkan Mission Impossible, 2025). Трансформацијата на економските системи од социјализам кон неолиберален капитализам доведе до длабоки потреси. Особено приватизацијата се покажа како исклучително тежок предизвик низ поранешните комунистички земји. Во многу балкански држави, индустријализацијата во голема мера се одвивала токму во периодот на социјализмот.
За жал, елитите во Европската економска заедница — која од 1992 година се нарекува Европска Унија — обрнаа малку внимание на фактот дека токму поранешните комунистички елити, особено оние што произлегоа од тајните служби, често ја преземаа „контролата врз економијата“ без многу грижа за владеењето на правото (Martin K. Dimitrov, From Spies to Oligarchs, 2009).
Во поранешна Југославија, последиците од една деценија војни дополнително ги влошија овие проблеми. Голем број воени профитери подоцна станаа добитници во процесот на приватизација. Во исто време, вистински обиди за соочување со минатото — било со злосторствата извршени под комунистичките режими, било со оние во турбулентниот посткомунистички период — во голема мера изостанаа.
Како резултат на тоа, многу луѓе во балканските држави денес чувствуваат извесна носталгија за „оловниот“, но наводно стабилен период на комунизмот. Злосторствата, лошото управување, корупцијата и репресијата поврзани со режимите на номенклатурата често се тргаат настрана или постепено се забораваат.
Во својата намера да покаже дека проширувањето е возможно, Брисел сега се чини сè повеќе подготвен да прифати половични реформи и да толерира значајни недостатоци — не само во таканаречените „предводнички“ земји.
Соочени со нова геополитичка реалност — руската агресорска војна против Украина, хибридните закани што произлегуваат од Русија, опортунистичкото вклучување на Кина и други актери од Турција, Блискиот Исток и пошироко, како и вознемирувачките сигнали што доаѓаат од политиката во Соединетите Американски Држави под влијание на движењето MAGA — Брисел и неколку европски престолнини почнаа да го гледаат проширувањето како единствена реална опција.
Во исто време, многу од пречките за побрз процес на проширување се создадени токму од самата ЕУ. Премногу често било погодно да се толерираат корумпирани или клептократски елити во овие земји и да се прифатат резултатите од сомнителни изборни процеси.
Ниту конфликтот меѓу Србија и Косово е решен, а пет земји членки на ЕУ сè уште не ја признаваат независноста на Косово. Внатрешно поделена, Северна Македонија и натаму е блокирана од земјата членка на ЕУ — Бугарија. Во меѓувреме, во Вашингтон, Милорад Додик и Драган Човиќ — српскиот и хрватскиот лидер од Босна и Херцеговина — повикуваат на промена на Дејтонскиот договор, кој претставува де факто устав на државата. Иако Дејтон несомнено е несовршен документ, тој засега останува гаранција за постоењето на инклузивна босанска држава.
Србија, од своја страна, често ја провоцира Европската Унија, додека истовремено има корист од европските субвенции. Многу набљудувачи го сметаат одговорот на Брисел за слаб и противречен.
Доајенот на странските дописници во Австрија, 96-годишниот Пол Лендваи — роден во Унгарија — во својата книга Blind Spot Politics: Appeasement, Authoritarianism and Hypocrisy in Europe (2025) ја опишува, како што ја гледа, хипокризијата на Германија, Австрија и Европа во целина во односот кон автократските лидери во Русија, на Балканот и во Унгарија, неговата земја на потекло.
Дали постои излез за Европа од оваа ситуација без излез — заглавена меѓу диктатурите на Кина и Русија, политиката во САД под влијание на MAGA и сè поголемиот број автократии низ светот?
Европската Унија треба да дејствува со поголема решителност, користејќи и „морков и стап“. Таа мора построго да ги држи под контрола т.н. предводници и да бара вистински реформи — не само на хартија, туку и спроведени во практика. Членството во ЕУ треба да биде награда за целосната имплементација на acquis на ЕУ. Тоа може да стане и важен поттик за останатите земји кандидати.
Во услови на климатски промени — кои не се грижат за геополитиката — и на губење на биодиверзитетот што ги загрозува условите за живот насекаде, сè уште во голема мера зачуваните природни ресурси на Западен Балкан би можеле значително да придонесат во справувањето со овие предизвици во Европа. Но тоа ќе биде можно само доколку Брисел и земјите членки на ЕУ покажат вистинска политичка волја, ја надминат длабоко вкоренетата хипокризија, извршат поголем притисок врз елитите на Западен Балкан и го охрабрат граѓанското општество.
Можеби Европската Унија дури треба да ги повика и сопствените земји членки да ги оценат своите постигнувања врз основа на acquis на ЕУ.
Гудрун Штајнакер е поранешна германска амбасадорка и членка на управниот одбор на фондацијата EuroNatur, со долгогодишно искуство во регионалната дипломатија, човековите права и заштитата на животната средина во Југоисточна Европа.
