Пред триесет и пет години, во октомври 1990 година, украинските студенти излегоа на главниот плоштад во Кијив на протест што влезе во историјата под името „Револуција на гранит“. Тоа беше првата масовна ненасилна акција на украинскиот граѓански отпор, која стана катализатор за падот на советскиот систем и приближување на независноста на Украина.
Кон крајот на 80-тите години Советскиот Сојуз се соочуваше со длабока системска криза што ги опфати повеќето сектори. Тогашниот лидер на СССР, Михаил Горбачов, се обиде да ја спаси советската империја преку „перестројка“ — делумна либерализација на општествениот и политичкиот живот, која требаше да ја обнови довербата кон власта. Но наместо да ја зацврсти империјата, овие чекори ги разбудија националните движења во републиките окупирани од Русија и само го забрзаа распадот на стариот поредок.
На 16 јули 1990 година, пратениците на Врховниот Совет на Украинската Советска Социјалистичка Република (УССР), избрани на мартовските избори, ја усвоија Декларацијата за државен суверенитет на Украина, во која се предвидуваше широка политичка и економска автономија. Сепак, документот предвидуваше дека понатаму Украина ќе стане дел од обновената советска империја преку склучување нов „сојузен договор“. За украинската младина, инспирирана од примерот на „кадифените револуции“ во Централна и Источна Европа, тоа значеше одложување на нивната главна цел – стекнување независност. Затоа решија да прибегнат кон најрадикалната, но мирна форма на протест — штрајк со глад.
На 2 октомври 1990 година, на тогашниот Плоштад на Октомвриската револуција во Кијив, денешниот Плоштад на независноста (Мајдан Незалежности), никна студентски камп со шатори. Плоштадот беше поплочен со гранит, што и го даде името на акцијата. Првично ја нарекуваа „студентски штрајк со глад на гранит“, а потоа „Револуција на гранит“. Младите со бели ленти на главите објавија дека ќе одбијат да јадат сè додека властите не ги исполнат нивните барања. Белата лента стана симбол на жртвување и чистота на намерата, свој вид на обред на посветеност. Само оние што штрајкуваа имаа право да ја носат. На неа често стоеше натписот „Јас штрајкувам со глад“. Црни ленти носеа оние што беа задолжени за безбедноста на кампот, создавајќи јасен систем на симболи и дисциплина.
Протестот брзо прерасна во севкупно национално движење. Во Кијив пристигнуваа студенти од различни градови, се организираа штрајкови по универзитетите, митинзи и маршеви. Познати писатели, уметници и дури дел од народните пратеници јавно ја поддржаа младината.
За шеснаесет дена (од 2 до 17 октомври) студентите постигнаа значајни резултати: претседателот на Советот на министри на УССР, Виталиј Масол, поднесе оставка; Украина одби да го потпише новиот сојузен договор; беше донесен закон според кој регрутите од Украина ќе служат војска само на територијата на републиката; во Врховниот Совет беше создадена привремена комисија за национализација на партиската имовина. Не успеа само барањето за предвремени избори, но самиот факт на победа на еден ненасилен протест стана преседан за општеството.
Значењето на Револуцијата на гранит далеку ги надминува конкретните политички отстапки. Таа ја постави традицијата на украинските Мајдани — од Портокаловата револуција до Револуцијата на достоинството (Евромајдан) — масовни, мирни и организирани протести засновани врз силата на граѓанското општество. Таа ја покажа моќта на граѓанската солидарност и докажа дека младите можат да влијаат врз политичките одлуки на државата. Тогаш се формираше генерација активисти кои подоцна станаа лидери на демократското движење во независна Украина.
Денес, кога Украина повторно се бори за својата слобода во војната со руската агресија, поуките од студентскиот протест од 1990 година остануваат извонредно актуелни. „Револуцијата на гранит“ стана доказ дека историските промени се можни без насилство — благодарение на единството, саможртвата и вербата во правото на народот да ја одреди својата судбина.
Токму овој настан го отвори патот кон прогласувањето на независноста во 1991 година и стана еден од темелите на современата украинска демократија.
М. Д.
Преземено од zbruc.eu со посредство на Амбасадата на Украина во Северна Македонија
