Околу 385 студенти од правните факултети во Северна Македонија (Универзитетот во Тетово, Југоисточен Универзитет и Универзитетот „Мајка Тереза“) поднесоа официјална петиција за полагање на државниот испит по правни науки и на албански јазик. Испитот е предуслов за вршење на професионалните активности во правосудниот систем и досега се одржуваше исклучиво на македонски јазик.
Студентите истакнаа дека испитот треба да ја оцени правната стручност, а не способноста за користење на македонскиот јазик, и се повикаа на правата обезбедени со Законот за употреба на јазиците.
Филков го одби барањето
Министерството за правда, предводено од Игор Филков, ја одби иницијативата, образложувајќи дека Законот за испитот по правни науки не предвидува полагање на друг јазик освен македонскиот. Министерството посочи дека испитот служи како доказ за познавање на македонскиот јазик, кое е неопходно за вршење на професионалните функции во правосудниот систем. Според Министерството, оценката на јазичните способности може да се реализира преку други механизми, додека самиот професионален испит треба да се фокусира на правната стручност.
Мицкоски се повикува на Законот за употреба на јазиците
Во спротивност со ставот на Министерството, премиерот Христијан Мицкоски изјави дека нема законска пречка испитот да се полага и на албански јазик. Тој се повика на Законот за употреба на јазиците, кој гарантира употреба на албанскиот јазик за заедницата која претставува над 20% од населението. Премиерот посочи дека доколку постои барање од студентите, институцијата треба да овозможи полагање на испитот на албански. Разликата во ставовите на Министерството и премиерот ја отвори јавната дебата за примената на Законот за употреба на јазиците во практиката на правосудниот систем.
Поддршка за барањето на студентите и меѓупартиски обвинувања
Народниот правобранител отвори предмет за случајот, со цел да ја испита усогласеноста на постапката со Законот за употреба на јазиците и со правата на студентите. Постапката вклучува анализа на можностите за обезбедување полагање на испитот на албански и проверка дали сегашната практика на Министерството за правда ја ограничува употребата на албанскиот јазик на начин кој не е во согласност со законските прописи.
Заменик-премиерот Беким Сали изјави дека барањето на студентите е легитимно и дека институциите треба да обезбедат рамноправен пристап до полагањето на испитот, истакнувајќи дека можат да следуваат и јавни акции и протести доколку не се овозможи полагање на албански. Сали ја повика Владата и Министерството за правда да најдат решение што ќе ги почитува правата на студентите во согласност со Законот за употреба на јазиците.
Политичките реакции беа дел од пошироката дебата. ДУИ ја поддржа иницијативата на студентите, наведувајќи дека одбивањето на Министерството за правда го ограничува правото на еднаквост при пристап до професијата. ВЛЕН ја критикуваше ДУИ за користење на барањето на студентите за политички цели и посочи дека ова прашање не е решено за време на нивното владеење, истовремено нагласувајќи дека институциите мора да постапуваат според законските рамки и да ја обезбедат рамноправноста без политичка интервенција.
Поранешниот министер за правда Кренар Лога коментираше дека полагањето на испити на албански јазик е во согласност со државните закони и уставниот ред, истакнувајќи дека таквата практика поминала низ сите потребни институционални проверки, вклучително и одобрението од Секретаријатот за законодавство, кој ја контролира усогласеноста на актите пред нивно доставување во Собранието и објавување во Службен весник. Тој исто така оцени дека негативниот одговор на Министерството за правда, предводено од Игор Филков, не е заснован на правни аргументи, туку има политички и идеолошки карактер, и изрази жалење што, според него, институцијата се злоупотребува за изразување на нетолеранција кон албанскиот јазик и за рефлектирање на субјективни позиции на актуелното раководство.
Албанската министерка за надворешни работи и европски прашања, Елиса Спиропали и Амбасадорот на Република Албанија Денион Меидани, им изразија поддршка на студентите.
„Им честитаме на студентите-албанци од Северна Македонија за нивниот граѓански ангажман и демократскиот начин на кој го артикулираа своето барање за употреба на албанскиот јазик во согласност со правата загарантирани со Уставот и важечкото законодавство.
Исто така, ја цениме подготвеноста на институциите на Северна Македонија, особено на премиерот Мицкоски и вицепремиерот Сали, сериозно да се справат со ова прашање и во согласност со Уставот и законската рамка на земјата.
Дијалогот, институционалните решенија и почитувањето на правата остануваат најсигурниот пат кон зајакнување на довербата и демократските стандарди.“, изјави Спиропали.
Студентите ја потврдија својата намера да побараат целосна еднаквост во полагањето на професионалниот испит и ја истакнаа потребата испитот да ја оцени само правната стручност, независно од јазичната компетентност.
Прашањето за полагањето на испитот по правни науки на албански јазик ја отсликува ширината на имплементацијата на Законот за употреба на јазиците во практиката на правосудниот систем. Разликата во ставовите помеѓу Министерството за правда и премиерот, како и политичките реакции на ДУИ и ВЛЕН, ја нагласуваат потребата за јасна институционална процедура која ќе обезбеди рамноправен пристап и применливост на законските права за сите заедници.
Испитот по правни науки, како клучен критериум за професионална стручност, станува индикатор за тоа како институциите се справуваат со јазичната еднаквост и правичноста во системот на правосудството. Дополнително, интервенцијата на Народниот правобранител покажува дека постои институционална можност за проверка на усогласеноста со законите и обезбедување на рамноправност, што ја прави дебатата и тест за капацитетот на институциите да ги применат законските одредби на практичен и објективен начин.
Подготви: Д. Тахири
