Летало не поголемо од чинија денес може да открие тенк, да наведува артилериски оган, да изврши инспекција на мост или да сними шумски пожар. Но, неговите претходници не биле ниту дигитални ниту интелигентни. Тоа биле балони, кревки дрвени летала и експериментални машини, чии пронаоѓачи се обидувале да одговорат на едно суштинско прашање: Како нешто може да лета без пилот?
Историјата на дроновите се протега повеќе од еден век наназад. Иако беспилотните летала (UAV – Unmanned Aerial Vehicles) најчесто се поврзуваат со војните во 21 век, нивниот развој започнал многу пред појавата на компјутерите, сателитите и вештачката интелигенција.
Првите експерименти: 1849–1914
Еден од најраните обиди за беспилотно воздушно војување се случил во 1849 година, кога австриските сили експериментирале со балони што носеле експлозив за време на опсадата на Венеција. Балоните зависеле од ветерот и примитивни механизми за временско активирање на експлозивот, поради што биле несигурно оружје.
Иако не биле дронови во современа смисла, тие го вовеле концептот на испорачување експлозив од воздух, без човечки оператор во леталото.
Друг значаен пробив се случил во 1898 година, кога пронаоѓачот Никола Тесла во Њујорк демонстрирал брод управуван преку радиосигнали. Неговиот изум не бил летало, но воспоставил технолошки принцип кој е суштински за современите дронови: машините можат да примаат команди безжично, од оператор што се наоѓа на оддалечена локација.
Првата светска војна: Првите летала без пилот
Првата светска војна ги забрзала експериментите со беспилотното воздухопловство.
Во Велика Британија, инженерот Арчибалд Лоу развил радиоуправувано летало познато како Aerial Target („Воздушна цел“). Тестирано во 1917 година, тоа било замислено како летечко оружје без пилот. Иако експериментите се соочиле со сериозни технички тешкотии, тие го покажале потенцијалот на далечински управуваното летање.
Од другата страна на Атлантикот, американскиот инженер Чарлс Кетеринг го развил Kettering Bug, експериментално воздушно торпедо тестирано во 1918 година.
Малиот дрвен двокрилец користел механички контроли, жироскопи и однапред поставен механизам за лет. По поминување на пресметаното растојание, моторот престанувал да работи, крилјата се одвојувале, а трупот исполнет со експлозив се спуштал кон целта.
Kettering Bug никогаш не бил употребен во борба, но претставува важен претходник на современите крстосувачки ракети.
Триесеттите години: Раѓањето на дронот
Во периодот меѓу двете светски војни, инженерите постигнале значителен напредок во развојот на радиоуправувани летала.
Во 1935 година, Велика Британија го претставила de Havilland DH.82B Queen Bee, далечински управувано летало развиено врз основа на школскиот авион Tiger Moth. Неговата главна намена била да служи како подвижна цел за обука на противвоздушните артилериски единици.
За разлика од претходните експериментални машини, Queen Bee можел да се врати и повторно да се користи. Неговото име често се поврзува со популаризацијата на терминот drone („дрон“), кој подоцна станал вообичаен назив за беспилотните летала.
До крајот на деценијата, беспилотното воздухопловство веќе прераснувало во практична воена способност.
Втората светска војна: Дроновите влегуваат во борба
Втората светска војна донела нови достигнувања.
Соединетите Американски Држави произвеле илјадници радиоуправувани летала Radioplane, наменети за обука на противвоздушните единици. Овие релативно евтини машини помогнале беспилотното воздухопловство да се развие во специјализирана индустрија.
Уште позначајно, во 1944 година, американската морнарица го употребила TDR-1, летало што носело експлозив и било далечински управувано преку телевизиска слика што ја пренесувала камерата поставена во него.
Дроновите TDR-1 напаѓале јапонски воени цели во Пацификот, покажувајќи дека далечински управуваните летала можат да извршуваат борбени мисии со децении пред појавата на современите вооружени дронови.
Нацистичка Германија, исто така, ја развила летечката бомба V-1, која користела механичко наведување за напади врз оддалечени цели, особено Лондон и Антверпен. Сепак, V-1 попрецизно се класифицира како рана крстосувачка ракета отколку како современ дрон за повеќекратна употреба.
Студената војна: Очи на небото
За време на Студената војна, воздушното извидување добивало сè поголемо значење.
Соборувањето на американскиот извидувачки авион U-2 над Советскиот Сојуз во 1960 година ги покажало политичките и воените ризици од испраќање пилоти во непријателски воздушен простор.
Потоа, САД ја прошириле употребата на беспилотни извидувачки летала, особено од семејството Ryan Firebee.
За време на Виетнамската војна, модифицираните дронови Firebee извршиле илјадници мисии, фотографирајќи воени инсталации, следејќи ги непријателските позиции и собирајќи разузнавачки информации.
За првпат, беспилотните летала станале воспоставени инструменти за воздушно набљудување, наместо да служат главно како експериментално оружје или цели за воена обука.
Израел и современиот извидувачки дрон
Во текот на 1970-тите и 1980-тите години, Израел одиграл особено важна улога во развојот на помали и попрактични извидувачки дронови.
Израелските системи ја покажале својата вредност за време на воените операции во Либан во 1982 година, обезбедувајќи разузнавачки информации во реално време и помагајќи во откривањето на непријателските противвоздушни позиции.
Летала како израелскиот Scout и заеднички развиениот американско-израелски Pioneer помогнале да се воспостави моделот на тактички операции со дронови, кој подоцна го прифатиле бројни современи вооружени сили.
Клучната иновација не била само можноста леталото да лета без пилот. Таа се состоела во пренесувањето корисни информации од бојното поле додека леталото сè уште било во воздух.
Ерата на „Предатор“: Од надзор до целни ликвидации
Деведесеттите години означиле нова пресвртница.
Американскиот MQ-1 Predator, првично развиен за извидување, го извел својот прв лет во 1994 година, а бил користен и на Балканот за време на конфликтите во 1990-тите.
Неговата способност да остане во воздух подолг временски период го трансформирала воениот надзор.
По терористичките напади од 11 септември 2001 година, САД сè повеќе користеле вооружени дронови Predator во Авганистан, а подоцна и во други земји. Опремени со ракети Hellfire, овие дронови го комбинирале долготрајното набљудување со способноста за непосредно изведување напади врз цели.
Помоќниот MQ-9 Reaper подоцна дополнително ги проширил овие способности.
Меѓутоа, војувањето со дронови предизвикало и сериозни контроверзии поврзани со цивилните жртви, целните ликвидации, државниот суверенитет и одговорноста за употребата на сила.
Втора револуција: Цивилна употреба
Во меѓувреме, дроновите доживувале втора револуција, надвор од воената сфера. Напредокот во GPS-навигацијата, минијатурните камери, батериите, сензорите и достапната електроника овозможил малите цивилни дронови да станат сè подостапни во текот на првата и втората деценија од 21 век.
Квадкоптерите станале популарни меѓу фотографите, филмските работници, истражувачите и технолошките ентузијасти.
Земјоделството, службите за справување со катастрофи, мониторингот на животната средина, инспекцијата на инфраструктурата и итните служби сè повеќе почнале да користат беспилотни летала.
Во 2016 година, САД вовеле сеопфатни правила за редовна комерцијална употреба на мали дронови, што го одразувало нивното растечко значење во цивилното воздухопловство.
Украина: Трансформацијата на војувањето со дронови
Војната во Нагорно-Карабах во 2020 година веќе покажала колку вооружените дронови можат да влијаат врз конвенционалните воени операции. Но, руската инвазија врз Украина од големи размери, започната во февруари 2022 година, го забрзала развојот на војувањето со дронови во невидени размери.
Украина првично го привлече меѓународното внимание со ефикасната употреба на дроновите Bayraktar TB2, произведени во Турција. Со продолжувањето на војната, двете страни сè повеќе се потпирале на помали, поевтини системи, често развиени врз основа на комерцијално достапни технологии.
Дроновите со пренос на слика од прво лице (FPV – First-Person View), извидувачките квадкоптери, ударните дронови со голем дострел и сè пософистицираните беспилотни системи го трансформирале бојното поле.
Украина развила иновативни пристапи во производството и употребата на дронови, додека Русија драматично ги проширила сопствените капацитети, вклучително и масовните напади со дронови од типот Shahed, конструирани во Иран.
Електронското војување, попречувањето на сигналите, системите за управување преку оптички влакна и навигацијата со помош на вештачка интелигенција станале централни елементи на овој технолошки натпревар.
До 2026 година, дроновите станале незаменливи за извидување на бојното поле, наведување артилериски оган, логистика и напади врз воена инфраструктура.
Но, нивното масовно ширење создало и нови опасности за цивилното население, отворајќи сложени прашања за иднината на човечката контрола врз оружјето.
Следното поглавје: Вештачка интелигенција и автономија
Денес, развојот на дроновите сè повеќе се поврзува со вештачката интелигенција, автономната навигација, машинскиот вид и координираните операции на повеќе летала.
Овие технологии можат да ги подобрат спасувачките операции при катастрофи, научните истражувања и цивилните услуги. Но, истовремено, тие можат да овозможат воените системи да дејствуваат со сè помала непосредна човечка интервенција.
Притоа, една разлика останува суштинска: далечинското управување, автоматизираниот лет и автономниот избор на цели не се исто.
Историското патување од балоните со експлозив до интелигентните беспилотни летала открива една постојана технолошка амбиција: проширување на човечките способности надвор од ограничувањата на физичкото присуство.
Но, оваа историја открива и дилема што постојано се повторува. Секој голем напредок во беспилотното воздухопловство ги проширувал и неговите корисни можности и неговиот разорен потенцијал.
Затоа, иднината на дроновите нема да биде определена само од тоа што овие машини можат да направат, туку и од политичките, правните и етичките одлуки што ќе ја регулираат нивната употреба.
FRONTLINE PRESS | Сите права се задржани | Преземањето на оваа содржина НЕ Е ДОЗВОЛЕНО
УРЕДНИЧКА БЕЛЕШКА: Овој прилог е дел од редакциската продукција на THE SHAPE OF WAR (shapeofwar.com), нова публикација на FRONTLINE PRESS, која наскоро ќе започне со работа.
Наслов на оригиналот: From flying bombs to intelligent machines: The deadly evolution of drones
