Полагањето на правосудниот испит и употребата на албанскиот јазик во таа постапка повторно се најдоа во фокусот на јавноста, откако студентите Албанци по право одржаа протест во Скопје. И покрај законските гаранции за употреба на јазикот, во практика испитот не се полага на албански, што предизвика реакции и го отвори прашањето за доследната примена на законите. Случајот иницираше институционални и политички реакции, при што во јавноста се наметнаа теми поврзани со постапувањето на надлежните органи, толкувањето на правната рамка и позициите на политичките актери во однос на ова прашање.
Студентите од Универзитетот во Тетово, Универзитетот „Мајка Тереза“ и Универзитетот на Југоисточна Европа најпрво реагираа со јавни ставови, а потоа најавија протест во Скопје на 6 април, со почеток од Камениот мост. Нивната позиција е јасна и непроменета: не станува збор за ново барање, туку за спроведување на постоечко право.
„Ова не е само академско прашање, туку прашање на достоинство и еднаквост“, порачаа тие, додавајќи дека „не бараме привилегии, туку примена на законот“.
Дополнителна тежина на протестот му даде одлуката да се повикаат странските амбасади да го следат настанот – чекор што директно укажува на недоверба во институциите.
„Ги повикуваме дипломатските претставништва да бидат сведоци на нашиот протест и да помогнат во обезбедување фер и транспарентен процес“, наведоа студентите.
Во оваа фаза, прашањето веќе не беше административно, туку политичко и институционално.
Клучната точка на кризата стана ставот на министерот за правда Игор Филков. Тој во серија јавни настапи категорично ја отфрли можноста правосудниот испит да се полага на албански јазик, образложувајќи дека „во моментов не постои можност за полагање на испитот на друг јазик освен македонскиот, бидејќи правосудниот испит е професионален испит и не е административна постапка“. Со ова, министерот не само што го затвори просторот за институционално решение, туку и ја постави рамката на дебатата како строго правна, игнорирајќи ја суштината – примената на законски гарантирано право.
Дополнително, Филков ја радикализираше својата позиција со изјавата дека „мислам дека тоа прашање е затворено“, а во контекст на критиките додаде дека „национално-романтичните теми се важни за политичарите од минатиот век“, нагласувајќи дека институциите работат „за владеење на правото и стабилност“. Во друга изјава, тој директно порача дека „политика се прави на избори, но тие што извршуваат функција мора да го почитуваат Уставот – сѐ друго е притисок и нема да помине“.
Овој став не остана само на ниво на реторика. Министерството за правда не презеде чекори за промена на состојбата, туку ги оспори и наодите на Инспекторатот за употреба на јазиците, што дополнително ја засили перцепцијата дека институциите не се подготвени да го применат законот.
Во обид да ја смири ситуацијата, премиерот Христијан Мицкоски настапи со поумерен тон. Тој изјави дека „ова прашање треба да се третира со сериозност и во согласност со Уставот“, информирајќи дека е формирана експертска група која ќе ја анализира ситуацијата и ќе предложи решенија.
Ваквиот пристап беше критикуван како одложување наместо решение, особено во контекст на јасната позиција на Министерството за правда.
Политичките реакции следеа со очекувана динамика. Демократската унија за интеграција соопшти дека „правото на употреба на албанскиот јазик е гарантирано и институциите мора веднаш да обезбедат негова примена во практика“, предупредувајќи дека „секое одложување е неприфатливо и ја нарушува довербата на граѓаните“.
Од друга страна, ВЛЕН ја искористи ситуацијата за поостра критика, оценувајќи дека „овој случај е доказ дека институциите не успеваат да обезбедат реална еднаквост и дека правата остануваат само на хартија“.
Дури по ескалацијата на ситуацијата и јавниот притисок, во дебатата поинтензивно се вклучи и Беким Сали, министер за европски прашања од редовите на ВЛЕН. Тој инсистираше дека мора да се најде решение што ќе овозможи реална примена на правото, ставајќи акцент на европските стандарди и принципот на еднаквост. Овој став директно се судри со позицијата на Филков, кој возврати дека „државата не функционира врз основа на политичка волја, туку врз основа на Уставот и законите“, со што институционалниот спор прерасна во отворен политички конфликт.
Во опозицискиот блок, лидерот на СДСМ Венко Филипче оцени дека „владата доцни и не нуди конкретни решенија за реалните проблеми на граѓаните“, ставајќи го случајот во поширок контекст на институционална неефикасност.
Во јавната и аналитичката сфера, реакциите беа уште подиректни. Ивон Величковски предупреди дека ваквите прашања бараат сериозен институционален пристап, а не политичка инструментализација, укажувајќи дека префрлањето на одговорноста нема да го реши проблемот.
Никица Корубин укажа на селективноста во јавниот дискурс, нагласувајќи дека борбата на студентите се игнорира во дел од јавноста и дека токму таквата селективност ја поткопува идејата за еднаквост и правна држава.
Аналитичарите го поставуваат проблемот во поширок контекст. Професорот Арсим Синани укажува дека проблемот не е во законите, туку во нивната примена, односно дека еднаквоста останува формална, а не реална.
Реакциите од интелектуалната и граѓанската јавност се движат во иста насока – ова не е изолиран случај, туку симптом на системски проблем. Начинот на кој ќе се реши ова прашање ќе покаже дали државата функционира врз принципот на еднаквост или селективност.
Во меѓувреме, протестот веќе ја надмина својата почетна рамка. Тој не е повеќе само студентски протест, туку индикатор за состојбата на правната држава.
Фактите остануваат непроменети: правото постои, но не се применува. Институциите го толкуваат селективно, политичките актери реагираат поделено – а јавноста е мобилизирана.
Случајот со правосудниот испит го стави во фокус прашањето за доследната примена на законите и одговорноста на институциите. Реакциите што следеа укажуваат дека не станува збор за изолиран проблем, туку за прашање што директно се однесува на функционирањето на правниот систем и еднаквиот пристап до правата утврдени со закон.
Д. Тахири
