ТРЕТ ДЕЛ од трудот „Интегрална анализа на управување со ризици и вонредни состојби (2007–2025)“ — сеопфатен преглед на начините на кои државата во изминатите речиси две децении континуирано не успеала да воспостави функционален, интегриран систем за превенција, управување и одговор на кризи, вклучително големи пожари, поплави и други вонредни состојби.
ЛИНК до првиот дел | ЛИНК до вториот дел
АЛЕКСАНДАР ИВАНОВ
Во првите два дела го преместивме фокусот од „божја волја“ кон произведени ризици и ризично општество. Аргументиравме дека катастрофата не се случува таму каде што се појавува опасноста, туку таму каде што опасноста се судира со општествената ранливост. А ранливоста не е географска судбина, ниту конструкт од Бога даден, туку е политичко-административен производ: резултат на лошо управување, потценета превенција, несинхронизирани и поделени надлежности и институционална летаргија. Многу е опасно кога таа летаргија се претвора во „нормала“, односно во рутински начин на функционирање што никого не изненадува и затоа никого не мобилизира. Кога ова се однесува на потсистемите на безбедосниот систем, се работи за создавање на ризици, како што аргументиравме во текстот Современа парадигма на ризикот – од „божја волја“ до бирократски колапс.
Во вториот дел од анализата елабориравме поврзано со компаративните системи во регионот. Методолошки објаснивме зошто ги земаме за пример државите како: Србија, Романија, Хрватска, Словенија и Албанија. Така аргументиравме дека сите тие имаат високо интегриран систем, и ја докажавме структурната слабост на Митот за „независните агенции“: Како кризите ја разголуваат институционалната слабост.
Сега доаѓа третиот, најнепријатниот дел, но неопходен, да се потсетиме што ни се случи откако ги формиравме овие два системи чии носители се Дирекцијата за заштита и спасување и Центарот за управување со кризи. Што ни се случи, што научивме, што сменивме? Овде не зборуваме за пост-мортем на изолиран настан, туку дијагностика на повторувањето – зошто истиот механизам во рамките на македонскиот безбедносен систем со години произведува идентични исходи. Ако системот ја повторува истата грешка, катастрофата престанува да биде „случајност“. Таа станува рутина, а рутината – институционална политика, само без признание.
Овој дел од анализата ги систематизира катастрофите како серија организациски траги: од 2007 (пожари), преку 2014–2015 (поплавни сигнали и инфраструктурни пукнатини), до 2016 (Стајковци) и 2021–2025 (огнени сезони што ја надраснаа н способност). Во тој распон од речиси две децении, клучната констатација е едноставна и крајно логична: проблемот не е што се случуваат екстреми – проблемот е што по секој екстрем системот се враќа во истиот режим на работа. Не постои научени лекции, кои ќе се афирмираат во Институционална меморија, има само привремено „сеќавање“ што трае колку медиумскиот циклус.
РЕКОНСТРУКЦИЈА НА ПОВТОРУВАЊЕТО: Години што не смеат да бидат само датуми
2007 – пожарите како предупредување
Пожарите како предупредување што ги игнориравме. Ова беше огненото „крштевање“ на новоформираните Дирекција за заштита и спасување (ДЗС) и Центар за управување со кризи (ЦУК). Тогаш се направија анализи за системските слабости, но од денешна дистанца е јасно дека бирократскиот императив за зачувување позиции и буџети надвладеа над безбедносниот резон.
Според податоците, 2007 година беше максимум по број на пожари (652), со околу 35.000 хектари опожарена површина (МЖСПП, 2008).
Уште позастрашувачки е податокот дека речиси 95% од пожарите се предизвикани од човечки фактор. Кога 95% од една „природна“ катастрофа е човечки фактор, најслабата алка не се шумите и топлотните бранови – туку државата која не знае да спречи, да контролира и да казни.
2012 – системот реагира пост-фестум
Не е прашање „дали“, туку „колку“. Анализите укажуваат дека 2012 е уште еден екстрем според опожарената површина. „Форензичките траги“ не се само бројките, туку и веќе стекнатата навика: системот реагира пост-фестум, но не учи доволно за да го прекине циклусот. Ако по секоја сезона имаме нови комисии, а по секоја комисија ист резултат, тогаш комисиите не се алатка за поправка, туку механизам за одложување.
2014–2015 – легализирање на ранливоста
Поплавниот сигнал и браната Пишица како симптом. Во февруари 2013 дојде до сериозно излевање и процеп на круната. Во 2014 Владата одвои 1.5 милиони евра за санација, која започна дури во втората половина на 2015, па следеше застој. Овде ризикот не доаѓа само од врнежи; доаѓа од одложената одржливост. Кога на системот му требаат години за санација на еден објект, тој ја легализира сопствената ранливост.
Во таков амбиент, „времето“ станува скриена закана – затоа што секој ден без интервенција е ден во кој ризикот се акумулира, тивко и административно. Овде сега треба да видиме во каква состојба се браните и мостовите во државата, односно дали како резултат на тој притисок пред повеќе од 10 години имаме преземено дејствија и сме ја зголемиле отпорноста?
2015 – катастрофа во Тетово
Тетово: катастрофа како спој на екстремен временски настан, урбан хаос, отсуство на контрола и запуштеност. Катастрофалните порои во август 2015 однесоа четири човечки животи. Извештаите укажаа на комбинација од природна буица и човечки фактори: отпад во корито, урбан притисок и инфраструктурна негрижа. Системот го третираше како локален инцидент, наместо како сигнал за превентивна матрица што ги поврзува урбанизмот, инспекциите и кризното управување. Кога отпадот станува „дел од коритото“, а градбите се третираат како економија без ризик, тогаш природниот екстрем само ја „преведува“ човечката негрижа во трагедија.
2016 – поплава, Стајковци
Стајковци: водена бомба и институционална барикада. Поројните дождови на 6 август предизвикаа 22 човечки жртви и масовна штета. Тука мора да се отвори прашањето за раното предупредување (обврска на ЦУК) и за управување со движењето на автопатот.
Дали неодржуваните одводни канали ја претворија обиколницата во смртоносна брана? Дали критичните минути ќе беа пресудни доколку МВР навреме го запреше сообраќајот и ја обезбедеше зоната?
Ова е учебнички пример за произведен ризик: природната опасност се засили со урбанистичко-командна ранливост. Никој не ги постави овие прашања, а не се отвори ниту прапањето дали хидро-техничкото решение на обиколницата е соодветно проектирано?
2021 – огромен број пожари и бирократија
Огромен број на пожари и бирократска временска загуба. Во периодот јуни–септември 2021, евидентирани се 142 шумски пожари со проценета штета од над 2.3 милијарди денари (Државен завод за статистика [ДЗС], 2021). Додека државата гореше, „ер-тракторите“ беа приземјени поради тендерски процедури кои беа правно чисти, но оперативно фатални. Формалната легалност стана алиби за нефункционалност. Во кризна сезона времето не е апстракција, туку ресурс – ако го изгубиш во канцеларија, го добиваш на терен како изгубени хектари и изгубена доверба.
2024–2025 – пожарите, тест за државната (не)способност
Кога сезоната станува национален безбедносен ризик. Во 2024 година изгореа 95.131 хектари (EFFIS/Copernicus, 2024). Во 2025, само во третиот квартал изгореа нови 31.066 хектари. За две години – над 126.000 хектари.
Кога „сезоната“ станува предвидлив годишен шок, тоа повеќе не е природен настан, туку тест за државна способност. Тестот не се паѓа затоа што пламенот е силен, туку затоа што организацијата е слаба.
Апсурдноста на управувањето се гледа и преку паушалните забрани за движење во шума. Наместо системот да ги искористи планинарските друштва како скапоцен, бесплатен ресурс за рана детекција и превенција, тој бирократски ги изолира, оставајќи ги шумите на милост и немилост.
2025 – Кочани.
Кочани. Иако поради незавршениот судски процес нема да навлегуваме во правни квалификации за Кочани, не можеме да ги одбегнеме прашањата кои директно произлегуваат од законските обврски на институциите, а се поврзани со оперативниот одговор: Дали навремено се обезбеди периметарот на настанот? Дали постоеше јасна линија на командување на пожарот? Дали дејствуваше општинскиот кризен штаб како центар на одлуки или само како формална структура? Дали механизмите за цивилна заштита и управување со кризи беа активирани навреме, со јасна трага на одговорност во наредби и записници, спроед претходно утврдени Стандардни оперативни процедури и протоколи? И конечно, дали имаше конзистентна, унифицирана комуникација со јавноста – најевтината, но често пресудна алатка за дисциплина и доверба?
Уште една непријатна вистина
Вреди да се запомни и една непријатна вистина: брзиот прием на пациентите низ Европа беше резултат на нашето членство и беше овозможен преку активирање на Европскиот механизам за цивилна заштита, чија динамика беше поттикната и од лекциите по трагедијата „Colectiv“ во Романија.
Тоа не беше плод на нашиот институционален капацитет, туку резултат на централизирана европска оперативност како научена лекција од Колектив. Кога спасувањето доаѓа „однадвор“, тоа е хуманитарно добро – но и огледало за „внатрешната“ слабост: зависност од туѓа организација затоа што сопствената ја трпиме како даденост.
СИНЏИРОТ НА СИСТЕМСКИОТ НЕУСПЕХ
Во контекст на оваа анализа, форензиката не е метеорологија. Нејзината задача не е да го мери дождот или ветерот, туку да прецизира каде точно македонскиот систем пука – секојпат, на истите структурни резови. Ако ги поврземе трагите, ќе добиеме еден ист, мачен синџир на неуспех кој се повторува независно дали државата гори или се дави.
Во реалноста, нашите катастрофи не се „различни приказни“. Тие се еден ист трагичен наратив, одигран со различна сценографија. И додека сценографијата се менува во зависност од годишните времиња, механизмот на распадот останува недопрен, заштитен од отсуството на суштинска реформа.
- Превенција – „Катастрофата почнува многу пред искрата“ Кога статистиката немилосрдно тврди дека 95% од пожарите се резултат на човечки фактор, превенцијата не смее да се сведе на евтин институционален ПР. Таа бара робусна инспекциска држава: немилосрдна контрола на дивите депонии, ригорозно одржување на противпожарните појаси, навремено чистење на речните корита и, пред сè, безусловна казнивост. Без казнивост, превенцијата е само добронамерен совет; со казнивост, таа станува системско правило. Ова е воедно и најевтината фаза – секој денар инвестиран во превенција штеди десетици илјади во фазите на одговор и обнова.
- Подготвеност – „Опремата и луѓето се политичка одлука“ Подготвеноста не е прашање на среќа, туку суров одраз на политичките приоритети. Ако влегуваме во ударна сезона со приземјени летала, со кадровски дефицит и со нејасни договори за меѓуопштинска помош, ние всушност институционално ја прифаќаме катастрофата како легитимна опција. Системот кој се потпира на импровизација во јуни, фактурата за штетите неизбежно ќе ја плати во јули.
- Одговор – „Координација што глуми команда“ Ова е јадрото на системскиот колапс. Координацијата лишена од директна линиска команда создава перфидна состојба во која ниту една институција не презема реална одговорност. Институционалниот дуализам (поделеноста меѓу ЦУК и ДЗС) генерира паралелни центри на моќ, оставајќи ги оперативците на терен дезориентирани, без јасна субординација. Во моменти на криза мора да постои една бескомпромисна линија на команда – едно оперативно лице кое носи одлуки и една ригидна процедура која не остава простор за двојни толкувања. Тоа ја вклучува и комуникацијата: една јасна оперативна слика, една порака до јавноста и една недвосмислена одговорност.
- Обнова – „Пари има, но институционално учење нема“ Без суштинско институционално учење, обновата се претвора во обична козметика која само ја рециклира истата ранливост за следната сезона. Вистинската обнова не се мери само во санирани објекти, туку во променети правила на игра: нови безбедносни стандарди, засилени инспекции, усовршени протоколи, редовни теренски вежби и јасна трага на одговорност која опстојува долго откако ќе згаснат медиумските рефлектори. Ако по една катастрофа системот не продуцира нови правила, тогаш вистинска обнова никогаш и не се случила.
СТРЕС-ТЕСТ: Што ако поликризата дојде утре?
Замислете го ултимативниот стрес-тест. Што ако утре се соочиме со вистинска поликриза – симултан шумски пожар, пороен дожд со разорни локални буици и целосен прекин на комуникациската мрежа? Дали македонскиот систем ќе функционира како здрав организам кој се бори за својата хомеостаза, или ќе сведочиме на класична автоимуна реакција каде институциите енергијата ја трошат на меѓусебно обвинување?
Досегашната форензика немилосрдно нè предупредува: наместо акција, во првите, критични часови ќе доминираат паралелни проценки, хиерархиско чекање „од горе“ и болно доцна мобилизација. Во тие моменти на акинетички мутизам на државниот апарат, не ни недостигаат само материјални ресурси; ни недостига ред. А редот е единствениот механизам кој ја обезбедува „минутата“ кога се одлучува за човечки животи.
Оттука, суштинската дебата веќе не смее да биде дали ќе имаме нови пожари и поплави. Тие се нашата нова структурна реалност. Вистинското прашање е дали конечно ќе ја пресечеме оваа нормализирана нефункционалност – таа погубна навика да живееме со ризикот како со нешто што фаталистички „ни се случува“, наместо како процес со кој институционално се управува. Сè додека политички и општествено ја толерираме рутината на импровизацијата, како краен резултат ќе ја добиваме исклучиво рутината на штетата и распадот.
РЕЗИМЕ: Безбедносен императив во 7 точки
- 2007 не беше изолиран климатски инцидент, туку јасно предупредување за растечки структурен ризик (652 пожари) и апсолутна доминација на човечкиот фактор (МЖСПП, 2008).
- 2012 брутално ја потврди институционалната навика на пост-фестум реакција и купување време преку формални бирократски процедури.
- 2014–2015 (Пишица) на дело покажаа дека инфраструктурната ранливост не е само инженерски проблем, туку е директен производ на државната бавност и неодлучност.
- 2015 (Тетово) претставуваше трагичен пресек каде што природниот екстрем се судри со човечката и институционална негрижа во просторот.
- 2016 (Стајковци) е најсуровата потврда дека недостатокот на систем за рано предупредување и отсуството на јасна, линиска команда значи масовна загуба на човечки животи.
- 2021 математички ја измери цената на „организираната неодговорност“, фактурирајќи милијарди денари државна штета (ДЗС, 2021).
- 2024–2025 го запечатуваат континуитетот во обемот на штети (EFFIS/Copernicus, 2024) и праќаат последна порака: воспоставувањето единствена линиска команда повеќе не е академска теорија, туку основен предуслов за опстанок на македонскиот безбедносен систем.
(продолжува)
Александар Иванов е редовен професор на Факултетот за безбедност – Скопјe, специјализиран за безбедност на животната средина, меѓународни односи и трансформација на безбедносната наука во оперативна реалност.
Авторски права и одговорност
© 2026 проф. д-р Александар Иванов и ЦИВИЛ – Центар за слобода
Сите права се задржани. Текстот се објавува со согласност на авторот и претставува дел од трудот „Интегрална анализа на управување со ризици и вонредни состојби (2007–2025)“.
Ставовите, анализите и заклучоците изразени во текстот се одговорност на авторот.
