Клучни наоди
- Изборниот молк за време на локалните избори 2025 беше масовно и систематски прекршен, претворајќи се од заштитен демократски механизам во празна формалност.
- Речиси сите релевантни актери — политички партии, кандидати, партиски активисти и дел од медиумите — отворено ја игнорираа законската забрана за агитација.
- Регистрирани се стотици случаи на незаконска изборна пропаганда, вклучувајќи координирани активности на социјалните мрежи, прикриена медиумска содржина и јавни настапи на кандидати на денот на изборите.
- Онлајн-портали и електронски медиуми објавуваа партиски симболи, фотографии од заокружени гласачки ливчиња и директни повици за гласање, што претставува јасно кршење на Изборниот законик.
- Институциите не реагираа навремено и ефикасно; спроведувањето на законот беше селективно, а политичките актери и влијателните медиуми дејствуваа со неказнивост.
- Социјалните мрежи и онлајн-медиумите беа користени и како канали за дезинформации и хибридни операции на влијание.
- Идентификувани се наративи усогласени со српски и руски пропагандни извори, што укажува на поврзаност меѓу домашни политички актери и надворешни операции на влијание.
Највидливото и најфлагрантно кршење на изборните правила за време на локалните избори во 2025 година беше масовното и дрско нарушување на изборниот молк. Наместо да послужи како период за размислување и смирување, изборниот молк беше претворен во ден на интензивирана пропаганда, што сведочи за длабоко непочитување на законот и на демократските принципи што тој треба да ги штити.
Речиси сите актери — политичките партии и кандидатите, партиските активисти и поддржувачи, како и медиумите, особено онлајн-платформите со партиски или нејасни комерцијални врски — отворено ја игнорираа законската забрана, со што изборниот молк беше сведен на празна формалност. Мониторингот на ЦИВИЛ регистрираше стотици случаи на незаконска агитација, вклучувајќи координирани активности на социјалните мрежи, прикриена медиумска содржина и јавни настапи на кандидати и партиски функционери токму на денот на изборите.
Бројни онлајн-портали објавуваа партиски логоа, фотографии од заокружени гласачки ливчиња и директни повици за гласање — дејствија што претставуваат јасни и недвосмислени прекршувања на Изборниот законик. Телевизиски и онлајн-програми емитувани под превезот на „информативно известување“ во суштина беа продолжение на кампањските пораки. Политичките партии активно ги користеа своите официјални страници и поврзани фан-групи за ширење пропагандна содржина, која потоа беше засилувана преку организирани мрежи на активисти, што укажува на намерна и систематска стратегија, а не на спонтано недолично однесување.
И покрај размерите и видливоста на овие прекршувања, институциите повторно не успеаја ефикасно да реагираат. Како и во претходните изборни циклуси, спроведувањето на законот беше спорадично и селективно. Приведувањето на мал број поединечни сторители не може да се толкува како доказ за функционален систем; напротив, тоа ја разоткрива неспособноста — или неподготвеноста — на државата да обезбеди законито и рамноправно спроведување на изборите. Во пракса, законот се применуваше главно врз обичните граѓани, додека политичките актери и влијателните медиумски центри дејствуваа со неказнивост.
Неуспехот да се спроведе изборниот молк не е само оперативна слабост; тој одразува подлабока институционална патологија. Регулаторните тела, обвинителските служби и институциите за медиумски надзор располагаат со доволни законски овластувања за дејствување, но постојано се воздржуваат од навремени и ефикасни мерки. Овој образец укажува не на недостиг од капацитет, туку на недостиг од политичка волја или, во најмала рака, на толеранција кон мешање и неформален притисок. Кога органите за спроведување на законот ја интернализираат претпоставката дека прекршувањата ќе останат неказнети, правните норми ја губат својата обврзувачка сила и стануваат перформативни, а не регулаторни.
Овој образец поставува опасен преседан, претворајќи го изборниот молк од заштитен механизам на слободната волја на гласачите во уште една алатка за манипулација. Кога законските забрани масовно се игнорираат, а последици нема, незаконитоста се нормализира и се вградува во изборната практика.
Од перспектива на демократските права, систематското разградување на изборниот молк има директно влијание врз автономијата на гласачите. Континуираната изложеност на пропаганда во последен момент, емоционална манипулација и координирани пораки им го одзема на граѓаните законски загарантираниот простор за размислување без притисок. Ова несразмерно ги погодува неопределените гласачи, маргинализираните групи и граѓаните со ограничена медиумска писменост, со што се зајакнуваат структурните нееднаквости во политичкото учество.
Надвор од своите правни и етички димензии, масовното кршење на изборниот молк носи и сериозни информативни и безбедносни импликации. Социјалните мрежи и онлајн-медиумите не беа само канали за партиска агитација; тие служеа и како вектори за дезинформации, манипулативни наративи и координирани психолошки операции со карактеристики на хибридно влијание.
Анализата на ЦИВИЛ идентификуваше содржини што циркулираа за време на периодот на молк, а кои беа идентични или тесно усогласени со наративи поврзани со српски и руски пропагандни извори, што укажува на постоење структуриран медиумски екосистем кој ги поврзува домашните политички актери со надворешни операции на влијание. Овие наоди се дополнително документирани во анализата на ЦИВИЛ „Руско влијание врз локалните избори 2025: проруски партии, финансиери поврзани со Москва, руска пропаганда во медиумите“ (CIVIL Today, 22 октомври 2025 година).
Во овој контекст, изборниот молк не беше само прекршен — тој беше систематски злоупотребен за искривување на јавната перцепција, продлабочување на поларизацијата и ерозија на довербата во демократските институции. Ова претставува јасно предупредување дека информативната безбедност на изборниот процес е сериозно компромитирана. Демократијата не може да се заштити само преку формални забрани, туку единствено преку доследно спроведување на законот, институционална одговорност и вистинска медиумска транспарентност.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
