Односите меѓу Европа и Соединетите Американски Држави влегуваат во фаза на отворена конфронтација, откако претседателот Доналд Трамп упати директен ултиматум кон Европската унија: доколку не се дозволи „целосна и тотална купопродажба“ на Гренланд, ќе следуваат царини – 10 проценти во февруари и 25 проценти во јуни – за група европски држави.
Европските лидери реагираа остро. Британскиот премиер Кир Стармер ја оцени заканата како „целосно погрешна“, додека францускиот претседател Емануел Макрон отиде чекор понатаму, најавувајќи можност за активирање на најмоќниот трговски механизам на ЕУ – таканаречениот „анти-принуден инструмент“, неформално познат како трговската базука, објави Њујорк Тајмс.
Само неколку часа по објавата на Трамп на Truth Social, европратеници најавија замрзнување на ратификацијата на трговскиот договор меѓу ЕУ и администрацијата на Трамп. Во неделата, амбасадорите на земјите членки на ЕУ одржаа итен состанок во Брисел. Иако првичната порака беше дека Европа преферира преговори наместо ескалација, пораката беше јасна: Гренланд мора да биде заштитен.
Дополнителни разговори меѓу европските премиери и претседатели се очекуваат во текот на неделава.
Зошто Европа досега молчеше – и зошто сега не може
Европската воздржаност кон Трамп во изминатите години имаше јасна причина: силната зависност од САД во рамките на НАТО и клучната улога на Вашингтон во поддршката за Украина во војната со Русија. Поради тоа, европските лидери ги прифатија американските царини, внимателно ги дозираа критиките кога Трамп покажуваше разбирање за руските позиции, па дури и молчеа за прашања како Венецуела.
Но обидот за преземање на Гренланд – автономна територија под суверенитет на Данска, членка и на НАТО и на ЕУ – ја менува равенката. Ова веќе не е прашање на трговија или геополитички ставови, туку директна закана за суверенитетот на европска држава.
Трговската „базука“: моќна, но скапа
Инструментот што Макрон го спомена досега никогаш не бил активиран, дури ни кога Трамп воведе царини за европски производи. Но, неговата сила е значајна. Како што објаснува The New York Times, многу американски компании – особено од секторот услуги и технологија – се длабоко зависни од пристапот до европскиот пазар, најголемиот единствен пазар во светот.
Ограничувања за компании како Apple, Google, Meta и други технолошки гиганти би значеле сериозен притисок врз Вашингтон. Но, тоа би имало и цена за европските граѓани – поскапени услуги или ограничен пристап до дигитални платформи.
Како почетна мерка, ЕУ би можела да активира и веќе подготвен список на одмазднички царини во вредност од 93 милијарди евра.
Предадени, збунети, исплашени
Во Гренланд, реакциите беа емотивни и масовни. Илјадници луѓе излегоа на протести, а премиерот Јенс-Фредерик Нилсен лично маршираше низ главниот град Нуук, подигајќи го гренландското знаме. Анкетите покажуваат дека мнозинството жители сакаат да останат самоуправна територија во рамките на Кралството Данска.
Во Копенхаген, илјадници Данци маршираа кон американската амбасада. Земја која војуваше рамо до рамо со САД во Авганистан и Ирак, сега се чувствува – како што велат демонстрантите – предадена, збунета и исплашена, пишува Њујорк Тајмс.
Европа пред историска одлука
Трамп ја оправдува својата позиција со аргументот за безбедност – наводна потреба САД да го контролираат Гренланд како брана против Кина и Русија на Арктикот. Но, САД веќе имаат право да го прошират своето воено присуство на островот според договор од 1951 година со Данска.
Заканите со царини дојдоа по заеднички воени вежби на Данска и други европски земји во Гренланд – гест на солидарност кој очигледно беше доживеан како провокација од страна на Трамп.
Дали Европа навистина ќе ја активира трговската „базука“ останува неизвесно. Но, како што оценуваат аналитичарите на Њујорк Тајмс, Гренланд можеби е моментот кога Европа ќе одлучи дека цената на молчењето станала повисока од цената на конфронтацијата.
