ДИЈАНА ТАХИРИ
Таканаречениот „Одбор за мир“ на Доналд Трамп не е мировна иницијатива. Тоа е политички инструмент маскиран како морален авторитет, структура создадена да го замени мултилатерализмот со хиерархија, а дипломатијата со лојалност. Завиткан во јазикот на редот и стабилноста, тој турка далеку поопасна идеја: дека мирот повеќе не е заедничка глобална одговорност, туку привилегија — доделувана, наплатувана и одземана од центри на моќ.
На прв поглед, концептот изгледа познат: избрана група држави задолжени за спречување конфликти и „стабилизација“ на светот. Но тука завршува сличноста. За разлика од постојните меѓународни механизми, овој Одбор не е втемелен во меѓународното право, колективната легитимност или реална медијација. Тој е дизајниран како трансакциски модел. Според достапните информации, членството подразбира финансиски придонес до една милијарда долари — „членарина“ што ја разоткрива вистинската логика на проектот. Мирот, во овој модел, не се гради — тој се купува.
Само овој факт ја урива целата морална фасада. Кога пристапот до „мир“ е условен со богатство, резултатот не е стабилност, туку стратификација. Не ред, туку покорност.
Моќ без одговорност
Вистинската цел на Одборот за мир не е да ги запре војните, туку да ја контролира рамката во која конфликтите се дефинираат, игнорираат или легитимираат. Дејствувајќи надвор од постојните институции, Одборот ги заобиколува ограничувањата што со децении ја фрустрираат унилатералната моќ: системот на ОН, меѓународните судови, механизмите за човекови права и консензусната дипломатија.
Она што го заменува тоа е побрзо одлучување без надзор, влијание без одговорност и авторитет без отчетност. Конфликтите повеќе не се политички неуспеси што бараат компромис, туку „пречки“ што треба да се администрираат од мала, самоселектирана елита. Усогласеноста станува поважна од правдата. Тишината поважна од принципите.
Во таа смисла, Одборот не ја решава дисфункцијата на глобалниот систем — тој ја комерцијализира.
Давос сведeн на споредна сцена
Појавата на Одборот за мир јасно ја покажа кревкоста на глобалните форуми. Самитот во Давос — и онака критикуван за елитизам — беше дополнително засенет од политичкиот шум околу поканите, прифаќањата и новите геополитички усогласувања. Наместо дебати за климатскиот колапс, должничките кризи или глобалната нееднаквост, вниманието се префрли кон новиот клуб на моќ.
Ова поместување не е козметичко. Тоа сигнализира транзиција од дијалог кон означување, од дебата кон декрет. Во таков контекст, предупредувањата искажани во Давос за фрагментацијата на глобалното управување и опасноста од блоковска политика звучеа помалку како теорија, а повеќе како пророчко предупредување. Одборот за мир не го надополни Давос — тој го засени, испраќајќи порака дека глобалното управување е опционално, но лојалноста кон моќта — не.
Кој е „внатре“ и зошто тоа е важно
Според Ројтерс, висок функционер на Белата куќа во средата изјави дека околу 35 светски лидери досега се обврзале да се приклучат на Одборот за мир од околу 50 испратени покани.
Тие вклучуваат сојузници од Блискиот Исток како што се Израел, Саудиска Арабија, Обединетите Арапски Емирати, Бахреин, Јордан, Катар и Египет. Членките на НАТО Турција и Унгарија, чии националистички лидери имаат развиено добри лични врски со Трамп, исто така се согласија да учествуваат, како и Мароко, Пакистан, Индонезија, Косово, Узбекистан, Казахстан, Парагвај и Виетнам.
Други кои прифатија се Ерменија и Азербејџан, кои постигнаа мировен договор со посредство на САД минатиот август по средбата со Трамп во Белата куќа.
И да се додаде на контроверзијата, белорускиот претседател Александар Лукашенко, долго време избегнуван од Западот поради лошиот статус на неговата земја во човековите права и поддршката на војната на Русија во Украина, ја прифати поканата на Трамп, која доаѓа во услови на пошироко зближување меѓу Вашингтон и Минск.
Списокот на поканети зборува повеќе од секое официјално соопштение. Државите не се избираат поради нивната посветеност на мир, демократија или медијација, туку според нивната стратешка употребливост и политичка прилагодливост. Земји со сериозни демократски дефицити, но со висока геополитичка вредност, се добредојдени. Држави со независна надворешна политика или институционална тежина — се маргинализираат.
Исклучувањето станува алатка за дисциплинирање. Вклучувањето — сигнал на наклонетост. Неутралноста исчезнува.
Накратко- реакцијата на Европската Унија и нејзините членки околу Одборот за мир открива неколку аспекти ( а веќе има анализи врз ова прашање): дури и оние кои се традиционални сојузници на САД, не се подготвени да ја прифатат оваа иницијатива како нешто „нормално“. Европските држави, особено оние со силна поддршка на мултилатерализмот, гледаат ризик во создавањето на паралелни механизми кои би ја поткопале улогата на Обединетите нации и меѓународното право.
Скепсата во Брисел не е само прашање на политичка дистанца од Трамп. Тоа е и страв дека овој проект може да ја промени логиката на меѓународните односи: од принципи и правни норми, кон пазарни правила и приватни интереси.
Балкан: „мирот“ како средство за влијание
Никаде оваа логика не е појасна отколку на Балканот.
Вклучувањето на регионот не е признание на стабилност, туку индикатор за ранливост. Западниот Балкан не е поканет затоа што извезува мир, туку затоа што останува недовршен — политички, институционално и геополитички. Нерешените спорови и мрежите на зависност го прават регионот идеален простор за влијание, симболика и контрола.
Поканата за Косово совршено се вклопува во оваа матрица. Тоа не е правно признавање, туку стратешка валидација — заобиколување на меѓународните процеси и нивна замена со политичко учество. Учество наместо право. Усогласување наместо решение.
Улогата на Албанија е уште поразоткривачка. Албанскиот премиер Еди Рама ја прифати поканата, но не присуствуваше на Давос, по што следеше забрзана ратификација во парламентот. На истиот ден, во Тирана беше пречекана Иванка Трамп — посета поврзана со контроверзниот проект за луксузен туристички развој на островот Сазан, симбол на спојот меѓу геополитички пристап, приватен капитал и политичка лојалност.
Ова не е случајност. Ова е екосистемот на Одборот во жива форма: лични мрежи наместо институции, инвестиции наместо вредности, близина до моќта наместо јавна отчетност.
Опасно редефинирање на мирот
Најопасниот аспект на Одборот за мир е токму неговото име. Прогласувајќи се за „мир“, тој си присвојува морален авторитет додека функционира преку исклучување, плаќање и хиерархија. Го празни поимот мир од неговата етичка содржина и го полни со моќ.
Ако мирот може да се купи за една милијарда долари, тогаш тоа повеќе не е мир. Тоа е заштита за послушните и алатка за притисок врз слабите.
Во таа смисла, Одборот за мир на Трамп не е решение за глобалниот неред — тој е негов логичен крај. Свет во кој моќта повеќе не бара легитимитет, туку само усогласување. И во кој мирот, лишен од правда, станува уште една стока.
„Одборот за мир“ не е проект за мир. Тоа е проект за контрола. И тоа не е само геополитичка игра — тоа е нов модел на светот во кој богатството се претвора во мерило на легитимитет. Кога мирот станува ексклузивен клуб, тогаш светот се враќа во старите патерни на моќ: силниот диктира, слабите се прилагодуваат, а институциите се распаѓаат.
Трамп не нуди решение на конфликтите. Тој нуди нова форма на неоколонијализам — економски облечена во „мировни“ зборови. И токму затоа оваа иницијатива не треба да се третира како „позитивна“ или „иновација“. Таа треба да се гледа како предупредување: доколку мирот стане предмет на членарина, тогаш светот станува сцена за елита, а не за човештвото.
