АЛЕКСАНДАР ИВАНОВ
Обединетите нации се родија од пепелта на Втората светска војна, како институционален одговор на ужасот, со амбиција да го промени светот засекогаш. Но темелите на таа куќа беа надградени, на лекција што денес многумина ја потиснуваат: претходниот глобален проект, Лигата на народите. Таа, помеѓу другото, немаше сила да биде „светска“, затоа што клучниот играч, САД, никогаш не ѝ се приклучи, а СССР влезе доцна и беше исфрлен. Кога ја немаш реалната моќ внатре во системот, системот личи на морален плакат, убав на ѕид, бескорисен на терен.
Во 1945 година, картата на моќта беше јасна, груба и едноставна. Победниците го пишуваа уставот на новиот поредок, а „клубот на победниците“ доби „заштрафени“ столчиња во Советот за безбедност. Но, историјата има лоша навика да се движи побрзо од институциите. ООН остана заробена во фотографијата од 1945-та, додека светот одамна снимаше нов филм.
И тука е суштината: не е проблемот што ООН не сака да се реформира, туку проблемот е што речиси и не може. Повелбата предвидува дека измените стапуваат на сила само ако ги усвојат две третини од Генералното собрание и ги ратификуваат две третини од членките, вклучително и сите постојани членки на Советот за безбедност. Со други зборови, оние што најмногу добиле од старото уредување, имаат клуч да го заклучат новото. Реформа, да – ама само ако тие што профитираат од статус‑кво доброволно се ограничат себеси.
Кинескиот подем и институционалната дислексија на 1945‑та
Клучниот пресврт во глобалната економска гравитација се случи во втората половина на 20 век, кога Западот (од свои стратешки калкулации) почна да ја интегрира НР Кина во светската економија. Денес, резултатот е очигледен: постои економски и технолошки центар на тежиште што не беше замислен во 1945‑та, а ООН е структурно нееластична за таков поместувачки свет.
Но, проблемот не е само во „новите големи“. Проблемот е и во тоа што старите правни остатоци од Втората светска војна сè уште висат во самиот текст на Повелбата. Таканаречените „клаузули за непријателски држави“, а кои се поврзани со член 107 и делови од член 53 (и референца во член 77), формално постојат и денес, иако во практика се сметаат за анахрони и застарени.
Замислете го апсурдот: глобалниот устав на мирот носи транзициски одредби од една завршена војна, кои никој сериозен не ги применува, но никој не ги избришал. Тоа е како да градите модерен сајбер‑систем врз оперативен систем од деведесеттите: можеби „работи“, ама ризикот не се гледа додека не крахира.
И токму во таа институционална дислексија никнуваат паралелни идеи: ако официјалниот систем не се прилагодува, некој ќе предложи „побрз“, „поагилен“ и по‑трансакциски механизам што ќе ветува резултати таму каде што резолуциите не добиваат поддршка. Или се изгласуваат, и остануваат на хартија.
„Слонот во собата“ и географијата на потценувањето
Ако 20‑от век заврши со подемот на Азија, 21‑от век ќе биде тест за легитимитетот на глобалното управување. Да го земеме најочигледниот пример: Индија. Не е само демографија, туку комбинација од пазар, технологија, воена моќ и политичка тежина. Индија денес е околу 1,46 милијарди жители според широко користени демографски процени. И сепак, нема место на „високата маса“ со вето.
Сега споредете. Обединетото Кралство има околу 69,5 милиони жители (проценка за средина на 2025). Франција како држава има помал број жители, но Франција како држава често се меша со „Франција со прекуокеанските територии“ во јавниот говор; официјалната француска статистика наведува околу 69,1 милиони жители во Франција на 1 јануари 2026 (што вклучува поширока дефиниција). Во секој случај, бројот на население е неспоредливо.
Прашањето е сурово, ама легитимно: како се брани морално и политички архитектура во која демографски и економски „џинови“ стојат пред вратата, а „наследните столчиња“ остануваат недопирливи?
И не е само Азија. „Глобалниот југ“ како политички збор за цели региони што со децении беа предмет, а ретко субјект, има причина да чувствува дека правилата се пишувале за некој друг. Ова не е идеолошка фраза, туку структурен проблем: Советот за безбедност не ја одразува географијата на 21‑от век и тоа редовно се артикулира во дебатите за реформа.
Тука влегуваат и коалициите за реформа: Г4 (Индија, Бразил, Германија, Јапонија) бараат проширување на Советот во постојани и непостојани категории токму заради аргументот дека легитимитетот и ефикасноста се распаѓаат кога претставеноста е анахрона.
Кога ООН не може да се движи, светот почнува да ја заобиколува
Во вакумот меѓу потребата за реформа и неможноста да се спроведе, се појавуваат паралелни формати. Еден од нив, деновиве многу спомнуван е иницијативата наречена „Board of Peace“ („Одбор на мирот“), која во изворите се опишува како структура за мировно посредување и постконфликтна администрација, прво во контекст на Газа, а потоа со амбиција да се прошири пошироко.
Клучно е да се разбере што е тука „ново“. Не е нова идејата дека ООН е парализирана. Тоа го знаат сите што некогаш виделе како изгледа дипломатско гласање кога постојаните членки си ја мерат моќта преку вето. Ново е методот: трансакциски пристап. Брз формат, ограничено членство, финансиски услови и „извршна“ логика која повеќе личи на корпоративен управен одбор отколку на класичен мултилатерализам.
Според извештаи, нацрт – документот (повелба/чартер) предвидува членства со ограничен мандат и можност за „трајни места“ преку голема финансиска уплата што отвора клучна дилема: дали ова е иновација или плати‑па‑одлучувај.
И тука се гледа најважниот геополитички симптом: некој не би можел ни да помисли на „замена“ или „паралелен систем“ ако ООН навистина функционираше како чувар на светскиот мир. Но кога институцијата изгледа како да има повеќе состаноци отколку резултати, тогаш пазарот на идеи за „алтернативи“ станува неизбежен.
Легитимитет на позајмување: зошто сепак се бара печат од Советот за безбедност?
Еве го парадоксот што вреди да се нагласи: и паралелните формати често бараат легитимитет од ООН, дури и кога индиректно ја поткопуваат. На пример постои усвоена Резолуција 2803 (2025), донесена на 17 ноември 2025, која ја засилува „Comprehensive Plan to End the Gaza Conflict“ и го поздравува воспоставувањето на „Board of Peace“, со одредби за привремена „International Stabilization Force“ во Газа.
Гласањето било 13 „за“ и 2 воздржани, Кина и Русија. Тоа е важно бидејќи покажува дека дури и кога големите сили се скептични, постои политички момент кога никој не сака да биде „тој што ја урна паузата на страдањето“ па воздржаноста станува тактички избор.
Но правната нијанса е уште поважна: анализи нагласуваат дека текстот користи внимателни формулации („endorses“, „calls on“) и не секогаш оди до крај со класичен јазик за Chapter VII, што остава простор за интерпретации и за „легитимитет без целосна контрола“.
Ова е стара техника во меѓународните односи: земи печат од институцијата за да добиеш меѓународна тежина, ама не ѝ давај на институцијата доволно механизми да управува со тебе.
Што добива светот, а што губат малите?
Да бидеме фер: аргументите „за“ ваков формат имаат логика. Брзината е доблест кога кризите се развиваат со часови, а дипломатските процеси со месеци. И ако некој формат може да мобилизира ресурси, да координира реконструкција и да наметне одговорност тоа звучи како практично решение, особено во постконфликтни ситуации.
Но токму тука доаѓа пресвртот што за нас е најважен: малите држави не живеат од „брзи решенија“, туку од правила. Малите држави немаат луксуз да бидат „агилни“ преку сила; тие мораат да бидат „заштитени“ преку право. И затоа секоја архитектура што ја турка логиката на „трансакција наместо норма“ неминовно го намалува кислородот на малите.
ООН, со сите свои слабости, е сепак систем што им дава микрофон на сите. Да, микрофонот често не менува ништо. Но кога ќе го изгубите микрофонот, останува само шепот во ходник. И кога големите ќе почнат да решаваат „директно“, малите не се „на маса“ тие се на менито (предмет на договорот). Тоа е суштината на стравот од „правото на посилниот“, без да го романтизираме постојниот поредок.
Ревизионизмот: кога правилата се релаксираат, прашината од старите карти се крева
Постои уште еден слој што мора да се каже гласно: секое слабеење на универзалните правила не го охрабрува ревизионизмот како теорија, туку како политичка практика. Кога системот на меѓународно право изгледа како да важи селективно, тогаш историските наративи за „оштетеност“ повторно стануваат валута.
И тоа не е само балканска фобија. Тоа е европска историска константа: кога големите сили се договараат надвор од рамки, малите географии стануваат монети. Балканот е класичен пример за тоа како „сферите на влијание“ се пишуваат со туѓи пенкала.
Затоа, за нас дилемата не е романтична: не е „дали ни се допаѓа ООН“. Дилемата е: дали ни треба свет со слаб систем, или свет со правила што барем формално важат за сите? И ако морам да бирам меѓу несовршен систем и отсуство на систем како мала држава, би го избрал несовршениот систем.
„Одборот на мирот“ како симптом: тектонско поместување, не дневна сензација
Најопасната заблуда е да се гледаат ваквите идеи како дневно‑политичка сензација. Не. Ова е симптом на тектонско поместување: мултиполарност, парализирани институции, конкуренција на легитимитети и фрагментација на меѓународното управување.
Ако утре ваков формат се прошири „надвор од Газа“ кон други конфликти, тоа ќе значи дека ООН ќе биде оставена како музеј на принципи, додека новиот свет ќе се управува преку ад‑хок коалиции. Некому тоа може да му изгледа како „реализам“. Но за малите држави, тоа е ризик‑профил што се мери не во теории, туку во граници, идентитети и безбедност.
Затоа е време да се каже јасно: критиката на ООН е оправдана, но уништувањето на идејата за универзален поредок не е решение. Реформа – да. Притисок за репрезентативност – да. Преиспитување на ветото – да, барем во неговата злоупотреба. Но замена на правила со клубови, тоа е рецепт за свет во кој правото станува луксуз, а не гаранција.
И ако некој мисли дека малите ќе „пронајдат начин“ во таков свет, нека ја отвори историјата. Таа е полна со мали што „пронаоѓале начин“ само додека не станале дел од туѓа пресметка.
При подготовката на овој текст е користена вештачка интелигенција за структурна оптимизација и визуелизација на сликите по целосно упатства од авторот. Авторот ја задржува целосната одговорност за сите изнесени ставови, заклучоци и финалната верзија на текстот.
Скопје, 22.1.2026
Александар Иванов е редовен професор на Факултетот за безбедност – Скопјe, специјализиран за безбедност на животната средина, меѓународни односи и трансформација на безбедносната наука во оперативна реалност.
