ЏАБИР ДЕРАЛА
Најновите изјави на Александар Вучиќ, насочени кон заменик-генералната секретарка на НАТО, Радмила Шекеринска, ни оддалеку не се само спонтан испад на „емотивниот“ шеф на српската држава. Тие се уште една епизода од долгорочна политичка стратегија што комбинира ароганција, наратив на жртва и не толку прикриени закани.
Кога Вучиќ ги отфрла изјавите на Шекеринска како „бесмислени“, тој ја исклучува дебатата како можност. Тој сигнализира нешто многу поопасно: дека српското раководство продолжува да ги отфрла темелите на регионалната стабилност—соработката, сојузништвата и меѓусебното почитување меѓу суверени држави.
Ова особено се виде во неговата реакција на изјавите на Шекеринска за регионалната безбедност. Вучиќ со ароганција ги отфрли нејзините забелешки, претставувајќи ја регионалната динамика, како што се средбите и одбранбената соработка склучена меѓу Хрватска, Косово и Албанија во 2025, како закана за Србија, тврдејќи дека тие претставуваат „најсериозна закана за Република Србија“ и предупредувајќи за „притисок врз нашата земја“. Притоа, тој не ја допре суштината на аргументите. Напротив, ги претвори во наратив на жртва и надворешна непријателска закана.
Да бидеме јасни. Хрватска и Албанија се членки на НАТО. Нивната соработка не е закана, туку е столб на стабилноста во регион кој сè уште е оптоварен со нерешени тензии и наследството од војните. Да се претстави оваа соработка како опасност не е само погрешно, туку свесно извртување со цел да се поттикне страв и да се консолидира националистичката поддршка дома.
И тоа со целосно лажен наратив.
Ваквите форми на одбранбена соработка се вообичаени и редовни во функционирањето на НАТО и партнерите. Скандинавската и балтичката соработка со Обединетото Кралство е само еден пример. Но има и многу други: Вајмарскиот триаголник (Франција, Германија и Полска), Букурешката деветка, AUKUS, Интегрираната воздушна и ракетна одбрана (IAMD), Мултинационалната MRTT флота, Вишеградската група (V4) и други. Соработката ја зајакнува безбедноста, не ја поткопува.
Но, да погледнеме поблиску во т.н. „неутралност“ на Србија.
Кога станува збор за одбранбена соработка, Србија одржува блиски врски со Унгарија (формализирани во 2024 и потврдени во 2025 година). Но тоа е најмалку спорниот аспект. Многу позначајни се долгорочните воени и разузнавачки односи на Србија со Русија, особено интензивни во периодот од 2012 до 2021 година.
Србија учествуваше во воените вежби „Словенско братство“ со Русија и Белорусија во периодот 2015–2020, одржани во сите три држави. Постојат и извештаи за т.н. „српски баталјон“, поврзан со 106-тата воздушно-десантна дивизија на Русија во Украина, наводно предводен од Давор Савичиќ, поранешен припадник на приватната армија Вагнер.
Заклучно со почетокот на 2026 година, соработката меѓу српската Безбедносно-информативна агенција (БИА) и руските разузнавачки служби, ФСБ, СВР и ГРУ, останува длабока и институционализирана. Докази од крајот на 2025 година укажуваат на постоење на тренинг-центри во западна Србија, наводно организирани со руска поддршка, каде странски државјани, вклучително и од Молдавија, добивале обука за комуникации и паравоени тактики.
Нападот во Бањска во Косово во 2023 година, заедно со други документирани инциденти, ги засилува сомнежите за поширок модел: користење на државни и парадржавни структури во Србија, директно или индиректно, за поддршка на руски хибридни операции во Западен Балкан и пошироко.
А кога другите воспоставуваат одбранбена соработка, тоа се нарекува „заканувачки сојуз“. Кога Србија го прави истото и забрзано ги зголемува своите воени капацитети, тоа се претставува како неутралност, оправданост, па дури и нужност.
Кога другите соработуваат, тоа е „закана“. Кога Србија е во сојуз со Русија и Белорусија, тоа е неутралност.
Од негирање до хегемонизам: стратегија на измама
Реториката на Вучиќ следи добро познат модел. Таа започнува со негирање, отфрлање или минимизирање на легитимните критики за дестабилизирачки наративи и дејствија во регионот. Потоа преминува во пренасочување, претставувајќи ја критиката како пристрасност, непријателство или непочитување кон Србија. И кулминира со заплашување, прикажувајќи ја Србија како жртва под закана, со што се оправдува поагресивен и конфронтирачки став.
Колку познато! Ова е до збор спроведена тактика од „прирачникот“ за одбрана на неодбранливото: нормализација на сецесионистичкиот дискурс во Босна и Херцеговина, континуиран притисок, вклучително и елементи на хибридно дејствување, врз Косово, упорното одбивање да се усогласи со надворешната политика на ЕУ и континуирано балансирање меѓу Брисел и Москва.
Но проблемот оди подлабоко од реториката. Овој образец одразува политички модел втемелен во хегемонистичката амбиција на Белград, кој тежнее кон влијание надвор од сопствените граници, додека на другите им го негира правото на безбедност и самоодбрана.
Кога лидерот на Србија ја прикажува соработката меѓу соседите како закана, тоа го разоткрива неговиот пристап кон моќта, каде што на стабилноста се гледа како на слабост, а соработката на другите се смета за заговор. Ваквите ставови веќе долго ја обликуваат реалноста во регионот и непрекинато поттикнуваат нови циклуси на тензии, недоверба и, да не се заборави, беше основа за водење на разорните војни од 1990-тите и почетокот на 2000-тите.
Во овој контекст, нападот врз Шекеринска не е само обично несогласување, туку обид за делегитимирање на самиот НАТО. Ова е сигнал дека српскиот лидер не ја прифаќа постојната безбедносна архитектура и повторно ја воведува реториката на „самоодбрана“ во регионалниот дискурс. Овој наратив ја следи логиката што Кремљ ја користи за да ја оправда својата политика на воени агресии, како што е и бруталната војна против Украина.
Ако го погледнеме поширокиот контекст, тој остава малку простор за двосмисленост. Србија останува меѓу ретките европски земји што одбиваат да се усогласат со санкциите против Русија. Таа продолжува да ги билда своите воени капацитети, што е спротивно на пост-Дејтонските механизми за контрола на вооружувањето и балансот на воената моќ. Српскиот медиумски простор е заситен со прокремљовски наративи кои одекнуваат далеку надвор од нејзините граници. Политичкото раководство одржува блиски врски со Москва, додека јавно се повикува на европскиот пат. Истовремено, континуирано проектира влијание врз соседните земји на начин што јасно одразува хегемонистички пристап.
Кој кого лаже тука?
Српскиот лидер ја следи логиката што Кремљ ја користи за да ја оправда својата политика на воени агресии, како што е и бруталната војна против Украина.
Кој има корист од реториката на жртва-закана и што треба да се направи
Критиката кон НАТО, секако, е легитимна во едно демократско општество. Но изјавите на Вучиќ не се критика, туку се дел од поширок наратив кој има цел да ја делегитимира улогата на Алијансата во регионот.
Овој наратив на Вучиќ има повеќекратна функција: ја зајакнува неговата домашна политичка позиција преку создавање чувство на надворешна закана, се усогласува со геополитичките интереси на Русија и ја поткопува довербата во механизмите на колективна безбедност. Накратко, не станува збор за мислење, туку за влијание и моќ.
Изјавите на Вучиќ не се само несоодветни—тие се опасни. Тие ја поткопуваат довербата, ги разгоруваат тензиите и испраќаат порака дека конфронтацијата, а не соработката, останува доминантен јазик на моќта во Белград. И таа порака треба да се сфати таква каква што е. Времето за учтива дипломатска двосмисленост заврши. Доколку Западен Балкан сака да напредува, мора да ја отфрли политиката на заплашување и двојни стандарди. Улогата на НАТО во одржувањето на мирот и стабилноста не може да биде предмет на преговарање од страна на оние што истовремено ѕвечкаат со оружје.
Вучиќ не може да бара европска иднина додека го користи јазикот на национализмот од 1990-тите и хибридното војување од 21-от век, со извртување на фактите и со бескрајно повторување на наративите со кои се оправдува руската агресија.
И Брисел мора да одговори појасно. Европската интеграција не може да се сведе на реторика, додека се толерираат политики што го следат кремљовскиот прирачник и додека се спроведува милитаризација под маската на „неутралност“, со притисок врз соседните земји и со кршење на човековите права и слободи дома.
Тоа не е модел што води кон членство. Тоа е предупредување. Така мора и да се разбере.
Текстот е личен став на авторот | ЦИВИЛ МЕДИА
