Како што Северна Македонија се приближуваше кон локалните избори закажани за октомври 2025 година, политичката конкуренција значително се интензивираше уште долго пред официјалниот почеток на кампањата. Големите политички партии ги заострија своите наративи и ги позиционираа кандидатите во клучните општини, додека граѓанските иницијативи и помалите политички субјекти тешко доаѓаа до видливост во средина доминирана од вкоренети партиски структури.
Но, надвор од изборната реторика и локалните ривалства, едно далеку поклучно прашање останува во голема мера занемарено: финансирањето на политичките партии и изборните кампањи и неговото длабоко влијание врз демократската правичност, еднаквоста на конкуренцијата и јавната доверба.
Мониторингот и анализите на ЦИВИЛ укажуваат дека проблемите поврзани со политичкото финансирање не се ниту инцидентни ниту ограничени на поединечни избори. Тие се одраз на системски слабости кои опстојуваат низ изборните циклуси, без оглед на измените во Изборниот законик или промените на политичката власт.
Политичка конкуренција во структурно нееднаква средина
Предизборниот пејзаж беше обележан со асиметричен пристап до ресурси. Големите партии доминираа не само во политичкиот наратив, туку и во медиумскиот простор, користејќи значително поголем финансиски капацитет, полесен пристап до донатори и државно финансирано политичко рекламирање. Помалите партии, независните кандидати и граѓанските иницијативи се соочуваа со структурни бариери кои сериозно ја ограничуваа нивната можност за рамноправна конкуренција.
Оваа нерамнотежа дополнително се зајакна со слабиот надзор врз трошоците за кампања, недоволната транспарентност на донациите и континуираното замаглување на границите меѓу партиските ресурси, јавните средства и неформалните мрежи на поддршка. Како резултат на тоа, политичката конкуренција сè повеќе ја одразуваше финансиската моќ, а не квалитетот на програмите или ангажманот со граѓаните.
Наодите од ревизијата и илузијата на усогласеност
Јавниот интерес за отчетноста во финансирањето на кампањите кратко се зголеми по објавувањето на Консолидираниот извештај на Државниот завод за ревизија (ДЗР) од јуни 2025 година, кој го анализираше финансирањето на кампањите за парламентарните избори во 2024 година. Иако формално сеопфатен, извештајот во голема мера ги повторуваше наодите од претходните изборни циклуси, укажувајќи на загрижувачка реалност: и покрај бројните законски измени, истите недостатоци опстојуваат.
Ревизијата утврди:
- нецелосни и неточни финансиски евиденции;
- задоцнети или непријавени донации;
- недоволна документација за трошоците на кампањата;
- потенцијални прекршувања на Изборниот законик и Законот за финансирање на политичките партии.
Платеното политичко рекламирање не беше доследно и транспарентно евидентирано, а документацијата за распределбата на државните средства за кампањско рекламирање остана нејасна. Некои учесници продолжиле да примаат и пријавуваат донации и по завршувањето на изборите, додека други не ги почитувале законските рокови за поднесување извештаи.
Овие пропусти не се технички ситници. Тие го нарушуваат принципот на еднаков пристап до ресурси и отвораат простор за прикриено влијание, селективна примена на законот и манипулација со конкурентната средина.
Структурни слепи точки: „донации во натура“ и медиумско влијание
Особено загрижува слабата контрола врз таканаречените донации во натура — услуги, простории, работна сила, медиумска експонираност и логистичка поддршка обезбедени без јасна финансиска проценка. Овие придонеси често излегуваат од ефективниот надзор, овозможувајќи значајни непријавени предности за одредени политички актери, особено во општини со ограничен медиумски надзор.
Во пракса, тоа значи дека правилата за финансирање на кампањите се применуваат нерамномерно: формално за сите, но ефективно за малкумина. Големите партии профитираат од неформални екосистеми на поддршка кои остануваат невидливи за регулаторите и недостапни за јавна контрола.
Државното финансирање и ризикот од институционализирана дисторзија
Ревизијата откри дека за време на парламентарните избори во 2024 година, вкупниот буџет за кампањи изнесувал приближно 386,7 милиони денари, од кои над 63 проценти потекнувале директно од државниот буџет за платено политичко рекламирање. Најголемиот дел од овие средства биле насочени кон големите коалиции, со што се зацврстуваат постојните нееднаквости наместо да се поттикне фер конкуренција.
ЦИВИЛ постојано предупредува дека актуелниот модел на државно финансирано политичко рекламирање носи ризик да се претвори во форма на легализирана корупција на медиумите, нарушувајќи ја уредувачката независност и поттикнувајќи партиска пристрасност наместо новинарство во јавен интерес. Наместо да ја зајакне демократијата, овој систем ја вкоренува финансиската доминација и го ослабува плурализмот.
Мониторингот и реформската перспектива на ЦИВИЛ
Политичкото финансирање одамна е приоритетна област во изборниот мониторинг и реформската агенда на ЦИВИЛ. Измените воведени во 2020 и 2021 година — особено продолжувањето на рокот за затворање на кампањските сметки на 45 дена по објавувањето на конечните резултати — значително ја намалија ефективноста на лимитите за донации и контролата на трошоците.
Анализите на ЦИВИЛ за финансирањето на кампањите во претходните изборни циклуси јасно ги идентификуваа потребните реформски насоки. Сепак, поголемиот дел од овие препораки не беа усвоени. И покрај учеството на ЦИВИЛ во работните групи за изборни реформи, предложените подобрувања не стигнаа до собраниска расправа. Наместо тоа, доцните измени донесени по скратени постапки ги зачуваа постојните дупки во системот, вклучително и оние поврзани со донациите по изборите.
Клучни структурни ризици
Мониторингот на ЦИВИЛ идентификува неколку трајни ризици:
- трансфер на средства меѓу редовните партиски сметки и кампањските сметки, со што се заобиколуваат лимитите за донации;
- недостаток на стандардизирани, кориснички ориентирани формати за известување усогласени со институционалните потреби;
- недоследно јавно објавување на финансиските извештаи од страна на политичките партии;
- отсуство на споредливи билансни состојби што ги прикажуваат обврските и задолжувањата низ различни периоди;
- слаби механизми за спроведување и отсуство на значајни санкции.
Овие слабости заеднички ја поткопуваат транспарентноста, отчетноста и јавната доверба во изборниот процес.
Ставот на ЦИВИЛ: Политичкото финансирање како демократска линија на расцеп
Политичкото финансирање не е техничко споредно прашање — тоа е суштинско демократско прашање. Кога парите доминираат во политичката конкуренција без ефикасен надзор, изборите престануваат да бидат натпревари на идеи и стануваат натпревари на ресурси.
ЦИВИЛ повторно нагласува дека:
- правилата за финансирање на кампањите мора да обезбедат реална еднаквост на можностите;
- партиските и државните ресурси мора јасно да се разграничат;
- транспарентноста мора да биде спроведлива, а не изборна;
- моделите на медиумско финансирање мора да ја штитат уредувачката независност, а не да ја компромитираат.
Доколку овие структурни прашања не се адресираат, изборните процеси ќе продолжат формално и мирно — но во услови на изобличена конкуренција, каде што демократскиот избор е ограничен не од волјата на гласачите, туку од финансиската моќ.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Масовно и намерно кршење на изборниот молк (7)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Попречување на набљудувачите и медиумите (8)
Ненаучени лекции: Враќање на изборниот интегритет и демократската доверба – препораки на ЦИВИЛ (12)
