КЛУЧНИ НАОДИ
- И покрај значителниот број поднесени приговори по локалните избори во 2025 година, ниту еден не резултираше со суштински корективни мерки, што укажува на ограничена ефективност на системот за изборна заштита.
- Постапувањето по приговорите беше доминантно формалистичко, со често отфрлање од процедурални причини и со рестриктивно толкување на критериумот „влијание врз конечниот резултат“.
- Државната изборна комисија не применуваше проактивен или истражен пристап, туку се потпираше речиси исклучиво на документацијата од изборните одбори, без теренска верификација.
- Примената на стандардот „нема влијание врз резултатите“ постави нереално висок праг за правна заштита, особено во услови на ниска излезност и тесни изборни разлики.
- Значителен број граѓански сведоштва не влегоа во формалните институционални постапки поради страв, недоверба или ограничена правна информираност, но сепак претставуваат релевантна квалитативна евиденција.
- Институционалното „затворање“ на изборниот процес беше постигнато административно, без суштинско адресирање на пријавените неправилности и без институционално учење.
- Постизборниот механизам за приговори функционира првенствено како средство за заштита на формалните резултати, а не како ефикасен инструмент за заштита на изборниот интегритет.
Локалните избори во Северна Македонија во 2025 година резултираа со значителен број формални приговори; меѓутоа, ниту еден не доведе до суштински корективни мерки, како што се поништување на гласање, пребројување со правно дејство или повторување на гласањето врз основа на утврдени неправилности.
Овој исход ја одразува упорната и добро документирана практика во решавање на изборни спорови: приговорите се обработуваат процедурално, но ретко резултираат со правни средства што можат да ги адресираат структурните недостатоци или да ја обноват јавната доверба.
Најголемиот дел од формалните приговори (вкупно 57) се однесуваа на процедурални неправилности на избирачките места, несогласувања при броењето и сумирањето на гласовите и наводни прекршувања поврзани со посебните постапки за гласање. Значителен дел беа отфрлени од формални причини, без суштинско разгледување. Кога приговорите беа суштински разгледувани, тие најчесто беа одбивани врз основа на тесно толкување на условот дека неправилностите мора докажливо да влијаат врз конечните резултати.
Процесот на одлучување остана високо формалистички и реактивен. Државната изборна комисија главно се потпираше на документација изготвена од изборните одбори и не спроведуваше проактивни проверки, теренски увид или истражни активности.
Постојаната примена на стандардот „без влијание врз резултатите“ поставува исклучително висок праг за правна заштита, што е особено проблематично во избори со ниска излезност и во тесно натпреварувачки општински трки.
Постизборен теренски ангажман и граѓански сведоштва
Надвор од формалните механизми за решавање на изборни спорови, ЦИВИЛ го продолжи мониторингот меѓу двата изборни круга и постизборниот период преку насочен теренски ангажман и граѓански дијалог. Беа организирани Граѓански форуми во четири општини – Куманово, Тетово, Велес и Штип – на кои учествуваа претставници на граѓански организации, локални медиуми, заеднички лидери и политички партии.
Учесниците пријавија широк спектар проблеми искусени за време на изборниот процес, вклучувајќи притисоци врз гласачите, злоупотреба на административни ресурси, купување гласови, прекршувања на изборниот молк, нерамноправна медиумска застапеност и недостатоци во работата на избирачките одбори. Овие форуми обезбедија структуриран простор за колективна рефлексија и открија обрасци кои беа конзистентни низ општините, зајакнувајќи го заклучокот дека забележаните прекршувања се системски, а не инцидентни.
Паралелно, ЦИВИЛ остана отворен за граѓански пријави и по изборниот ден и спроведе повеќе од 20 теренски верификациски посети, вклучително и индивидуални интервјуа со очевидци и собирање првични сведоштва. Иако многу од овие пријави не влегоа во формалните канали за решавање на приговори – поради страв од одмазда, недоволна правна информираност или ограничена доверба во институционалните средства – тие претставуваат значајна база на квалитативни докази што укажуваат на нерешени системски проблеми.
Институционално затворање без суштинско разрешување
И покрај овој спектар на информации, институционалните реакции останаа ограничени. Правните патишта за жалба формално постојат, но тие се бавни, високо технички и ретко резултираат со ефективни правни средства. Ова ги зацврстува долгогодишните перцепции дека механизмите за изборна одговорност му даваат приоритет на процедуралната конечност пред суштинскиот изборен интегритет.
Јазот меѓу доживеаните искуства на граѓаните и институционалните одговори остана во голема мера неадресиран. Граѓанските сведоштва собрани во постизборниот период не беа значајно интегрирани во институционално учење или корективни дејства. Како и во претходните изборни циклуси, затворањето беше постигнато административно, а не демократски.
Импликации за демократската отпорност
Иако изборите можеби ги исполнуваат формалните законски стандарди, начинот на постапување по приговорите и ограничената реактивност кон постизборните граѓански сведоштва откриваат структурни слабости што продолжуваат да ја поткопуваат јавната доверба и демократската отпорност. Во контекст на растечки хибридни закани, дезинформации и политичка поларизација, отсуството на видливи и корективни механизми за адјудикација ризикува да ги нормализира процедуралните недостатоци и дополнително да ја ослабне довербата во изборните институции.
ЗАКЛУЧОК
Постизборниот систем на приговори и адјудикација функционира првенствено како процедурална заштита на резултатите, наместо како ефикасен инструмент за заштита на изборниот интегритет. Постојаниот јаз меѓу формалната законитост, граѓанското искуство и институционалната одговорност останува една од најкритичните ранливости во изборната рамка на Северна Македонија.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Масовно и намерно кршење на изборниот молк (7)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Попречување на набљудувачите и медиумите (8)
