Во момент кога дипломатските напори за ставање крај на руската војна против Украина ризикуваат да западнат во ќор-сокак, предлог инспириран од косовскиот модел нуди поинаква стратешка насока — таква што би им дала дополнителна преговарачка моќ на посредниците, би отворила политички простор за Киев и би ѝ понудила на Москва модел што овозможува „зачувување на образот“, заснован на принципи кои самата Русија ги има поддржано.
Говорејќи на „Војната во Украина, хибридната војна во Европа и глобалната демократска борба“, дел од меѓународната конференција „Одбрана на демократијата: Хоризонти на слободата“, професорот Едвард П. Џозеф објасни зошто повторното разгледување на косовскиот модел може да биде и реалистично и стратешки оправдано.
Зошто е потребен нов пристап
Џозеф го структурираше својот аргумент околу три клучни прашања: што би им понудил ваквиот модел на Соединетите Американски Држави и нивните партнери кои ги предводат преговорите; што би ѝ донел на Украина; и што би ѝ понудил на Русија — неизбежен фактор во секое одржливо мировно решение.
Актуелниот преговарачки модел, нагласи тој, се потпира на притисок што во моментов не постои. Со последните дипломатски напори топката сега е во дворот на Москва, а доколку процесот пропадне, меѓународната заедница ќе се соочи со тешко прашање: Што понатаму?
Токму тука, според Џозеф, косовскиот модел ја покажува својата предност.
Косовскиот преседан
Косовскиот модел се темели на Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност на Обединетите нации, усвоена по НАТО-бомбардирањето на Србија. Клучно е што оваа резолуција зазема намерно двосмислена позиција: таа ниту прогласи независност на Косово, ниту ја исклучи таа можност во иднина.
Оваа двосмисленост не е слабост — таа е суштинската сила на моделот.
Џозеф посочи на еден често занемарен, но клучен факт: рускиот претседател Владимир Путин е постојан и гласен поборник на Резолуцијата 1244. Тој постојано инсистира на целосно почитување на резолуцијата и експлицитно тврди — и јавно и во разговори со генералниот секретар на ОН — дека Косово и Украина се „апсолутно исти“.
Неговиот аргумент е дека НАТО со Косово создал преседан што Русија сега има право да го примени во Украина.
Иако многумина на Запад тврдат дека Косово било суштински различно бидејќи Србија била воено поразена, Џозеф нагласи дека Путин целосно ја отфрла таа разлика. За него, двата случаи се идентични — и токму таа позиција може стратешки да се искористи.
Тргање на суверенитетот од масата
Во срцето на украинскиот конфликт се наоѓа прашањето за безбедносните гаранции. Русија настојува да го наметне своето гледиште преку воен притисок. Косовскиот модел нуди излез од овој ќор-сокак преку привремено тргање на прашањето за суверенитетот од преговорите.
Доколку се стави настрана прашањето кој на крајот „поседува“ спорни територии — како Донбас — напредокот по сите други прашања станува значително полесен. Според моделот на Резолуцијата 1244, територијата се става под меѓународна администрација, заштитена со мировни сили, а конечниот статус се одложува за подоцнежна, меѓународно надгледувана одлука.
Што значи ова за Украина
За претседателот Володимир Зеленски, ваквата рамка би овозможила кредибилен политички наратив пред јавноста.
Тој би можел да каже дека регионот формално останува дел од Украина; дека ќе бидат распоредени меѓународни мировни сили, како во Косово; дека областа ќе биде управувана од меѓународна администрација — можеби под покровителство на ОН, со вклучување на ОБСЕ; и дека раселените граѓани ќе можат да се вратат.
Најважно, конечната одлука би им припаѓала на граѓаните, преку идeн референдум под меѓународен надзор.
Овој пристап ѝ овозможува на Украина да бара мир без да биде принудена на итна територијална капитулација.
Што значи ова за Русија
Од перспектива на Москва, моделот нуди конкретна добивка. Како и во Косово, на теренот не би имало практикување на украински суверенитет — без знамиња и без симболични акти на власт. Украина би можела формално да ја задржи територијалната претензија, но ефективната контрола би ја вршела меѓународна администрација.
Џозеф оцени дека целите на Путин одат подалеку од териториите што моментално се окупирани. Тој бара максимално влијание и максимални добивки. Парадоксално, косовскиот модел може да му понуди повеќе отколку продолжувањето на војната — под услов борбите да запрат, да се распоредат мировни сили и конечниот статус да се одложи за подоцна преку референдум.
Во оваа рамка, дури и територии кои сè уште се под контрола на Украина би можеле да бидат ставени под меѓународна администрација без да преминат под руски суверенитет. За Украинците, тоа вообичаено би било незамисливо. Но клучната разлика е во тоа што тие територии не би ѝ припаднале на Русија, туку би биле управувани од трета страна, со мандат од Советот за безбедност на ОН.
Преговарачка предност за САД
За Вашингтон, аргументот би бил силен и тешко оспорлив: истите принципи на кои Русија инсистира во случајот со Косово — принципи за кои Путин тврди дека се универзални — сега би се примениле и на Украина.
Токму таа симетрија, заклучи Џозеф, е сржта на предлогот.
Политички и стратешки одговор
Во дискусијата што следеше, Роџер Касале го поздрави предлогот на Џозеф како пример за јасно и стратешко размислување. Тој предложи Вестминстерската алијанса за Украина да помогне овие идеи да се внесат во дебатата во британскиот парламент, во соработка со партнери од Италија и пошироко низ Европа.
Касале нагласи дека прекин на огнот е неопходен предуслов за секој значаен политички процес. Без запирање на убиствата, не може да започне никаков дијалог. Сепак, тој изрази длабок скептицизам околу подготвеноста на Путин да прифати прекин на огнот, тврдејќи дека Русија во моментов функционира како воена машина решена да продолжи.
Поради тоа, истакна Касале, Украина мора и понатаму да биде силно вооружувана и поддржувана. Само силата, според него, може да изнуди прекин на огнот и да го отвори патот за дипломатија.
Тој предупреди дека Европа веќе фактички е во војна, вклучително и во кибер-просторот, и дека поразот во Украина би значел пораз за иднината на Европа и за глобалниот демократски поредок.
Касале заклучи дека, иако компромиси и жртви ќе бидат неизбежни, Европа мора да остане обединета, уверена во сопствената колективна сила и водена од заедничките демократски вредности. Политичките разговори за иднината, нагласи тој, мора да започнат веднаш — паралелно со воената одбрана на Украина.
„Единствениот начин да му се спротивставите на насилник,“ рече Касале, „е да покажете сила — колективно, итно и со целосна решителност.“
