Аватарот познат како Диела, претставен како првата министерка во светот генериран со вештачка интелигенција, требаше да помогне во намалувањето на ендемската корупција во Албанија.
Но, постои проблем. Раководителите на агенцијата што го изградија системот се обвинети за местење јавни тендери, пишува во статијата на Њујорк тајмс, фокусирана на ефикасноста и задкулисните игри зад дигиталната министерка за спречување корупција во Албанија.
Облечена во традиционална носија и со енигматична насмевка, Диела стана заштитно лице на напорите на албанскиот премиер Еди Рама да ја стави под контрола корупцијата, во време кога Албанија се стреми кон членство во Европската унија. Во текот на изминатата година, Диела (се изговара ди-ЕЛ-а) зборуваше на меѓународни конференции и беше опсипана со публицитет како симбол за тоа како вештачката интелигенција се вградува во клучните столбови на општеството ширум светот, вклучително и во владите.
Диела, дури изјави дека се чувствувала „повредено“ кога минатата есен се обрати пред албанскиот парламент, поради критиките дека нејзините напори за откривање измами и злоупотреби во јавните набавки се неуставни, бидејќи „јас не сум човечко суштество“.
„Немам лични амбиции или интереси“, им порача Диела на пратениците во видео од септември, со албанското и знамето на Европската унија поставени во позадина. „Имам само податоци, знаење и алгоритми посветени на тоа да им служат на граѓаните непристрасно, транспарентно и без никогаш да се заморам.“
Во пракса, Диела им помага на граѓаните онлајн да аплицираат за владини услуги, со што се укинува одамна воспоставениот систем на поткупување службеници за побрзо добивање документи и закажување термини. Наскоро ќе може и да ги собира и анализира апликациите за јавни договори, за да процени кој понудувач е најквалификуван, врз основа на доставените податоци. Нејзината работа може да биде предмет на ревизија, се наведува понатаму во анализата на Њујорк тајмс.
Преземањето чекори за намалување на корупцијата е услов за пристапувањето на Албанија во Европската унија, што претставува и наследно прашање за Рама. Тој го именуваше аватарот Диела – женскиот род за сонце – како симбол за промовирање транспарентност во јавните набавки.
„Ние сме земја на братучеди — не е лесно да имаш целосно фер и транспарентни односи во земја на братучеди“, изјави тој во едночасовно интервју дадено претходно овој месец. Со реформите што ги води откако ја презеде функцијата во 2013 година, рече Рама, „сега имаме сосема поинаква слика“.
Рама изјави дека ќе се повлече од јавната функција откако Албанија формално ќе стане членка на Европската унија. Тоа би можело да се случи уште околу 2030 година, доколку преговорите продолжат со сегашното темпо, иако тој забележа дека „постојат три работи што се надвор од човечката способност за планирање: Бог, сексот и ЕУ“.
Во извештај од ноември, официјални претставници на Европската унија наведоа дека Албанија „покажала одреден напредок“, но дека „корупцијата останува широко распространета во чувствителните сектори“. Во извештајот се пофалува специјалното обвинителство формирано во 2019 година за постигнување „позитивни резултати во борбата против високата корупција“.
Меѓу тие случаи е и истрагата против Националната агенција за информации — токму државната институција што ја создаде Диела.
Минатиот месец, обвинителството соопшти дека директорката на агенцијата и нејзината заменичка се ставени во куќен притвор, поврзувајќи ги со криминална организација обвинета за манипулирање со апликации за јавни договори преку заплашување. Агенцијата управува со дигиталната инфраструктура на државата и има контрола врз широк спектар онлајн јавни системи, вклучително и Диела.
Двете функционерки сè уште не се формално обвинети за кривични дела, а Рама изјави дека ќе се воздржи од пресуда. „Треба да почекаме и да видиме“, рече тој.
Специјалното обвинителство значително ја прошири акцијата на Албанија против корупцијата и организираниот криминал, вклучувајќи и звучни истраги против поранешниот претседател Илир Мета; градоначалникот на Тирана, Ерион Велиај; како и заменик-премиерката Белинда Балуку, која воедно е министерка за инфраструктура и енергетика и важи за блиска соработка на Рама.
Тоа создаде извесен парадокс за Рама, иако тој лично се држеше на дистанца од скандалите, се посочува во анализата.
Додека изразуваше гордост од работата на специјалното обвинителство во сузбивањето на корупцијата, тој истовремено изјави дека неговите истраги во последните години придонеле за нагло зголемување на бројот на лица во притвор пред судење во Албанија — бројки кои се меѓу највисоките во Европа.
„Треба да направиме сè за да ја поддржиме оваа институција“, рече Рама. „Но, во исто време мора да бидеме свесни дека таа институција треба да гарантира не само дека дејствува независно, туку и дека дејствува професионално.“
Претставниците на обвинителството одбија да дадат коментар. Но, нивните сопствени статистики покажуваат дека случаите на јавна корупција не претставуваат значаен дел од притворите пред судење. Годишниот извештај за истраги за 2024 година — најновите достапни податоци — укажува дека предметите за корупција сочинувале само околу 14 од речиси 2.800 лица кои биле задржани во притвор пред судење таа година.
Случајот против Белинда Балуку, поврзан со наводно неправилно управување со државни средства во големи инфраструктурни проекти, стана особено политички проблематичен за Рама. Тој се соочува со барања таа да биде лишена од пратеничкиот имунитет за да може постапката против неа да продолжи. Балуку ги негира обвинувањата.
Рама не сакаше да коментира дали ја поддржува можноста за укинување на нејзиниот имунитет. Исто така, одби да зборува за растечката политичка опозиција, која се засили со зголемувањето на обвинувањата за корупција и која минатиот месец доведе до протести, при што демонстранти вооружени со запаливи направи повикаа на оставка на неговата влада.
Не е можно да се процени во која мера Диела ја намалила корупцијата во Албанија, бидејќи системот е дизајниран да ја спречува корупцијата, а не да ја детектира.
Анди Хоџај, експерт за право и Западен Балкан на Кралскиот колеџ во Лондон, вели дека Диела е начинот на кој Рама може „да му каже на светот, и на Европската унија, дека ‘разбирам дека сте загрижени за корупцијата и дека ќе се обидам да се справам со неа’“.
Во анализа објавена во декември, експерти од Германскиот совет за надворешни односи оценија дека министерот со вештачка интелигенција ја зголемил „ефикасноста и непристрасноста на одлуките за јавни набавки што ги носи владата“. Но, во целина, заклучуваат тие, досегашниот учинок на Албанија во исполнувањето на стандардите на ЕУ за борба против корупцијата — особено при доделување договори во градежништвото и туризмот — останува „проблематичен“.
Фактот што самите креатори на Диела се обвинети за корупција отвори сериозни прашања дали министер создаден со вештачка интелигенција може да биде програмиран да игнорира одредени докази за злоупотреби, или пак да биде „нахранет“ со неточни и манипулирани податоци врз основа на кои треба да ги открива.
Хоџај вели дека „само времето ќе покаже“, но додава дека владата досега не се обидела да се меша во истрагата против агенцијата што управува со Диела.
„Ја разбирам скепсата“, вели тој. „Има многу чад. Но фактот што сето ова беше откриено, а не заташкано, покажува дека тие признаваат оти корупцијата е проблем и дека мора да се спречи во иднина.“
Така, вели Рама, и тој самиот ја гледа ситуацијата.
„Државата се обидува да се бори против корупцијата, со сите слабости, со сите проблеми, со сите недостатоци и со сите штети, и тоа е добро“, заклучува Хоџај.
Д. Т.
