Ненаучени лекции: Закон за соодветна и правична застапеност – Заштита или уште еден политички експеримент (16)

Делегација на Венецијанската комисија, предводена од потпретседателот Мартин Кујер, неодамна ја посети Северна Македонија и оствари средби со претседателот на Уставниот суд Дарко Костадиновски и судијката Ана Павловска Данева. Разговорите беа фокусирани на одлуката на Уставниот суд У.но.90/2024, со која беа укинати одредби поврзани со терминот „припадност на заедница“, вклучително и клучни елементи од методологијата позната како Балансер.

Укинувањето на Балансерот — заменето со нов Закон за соодветна и правична застапеност — предизвика разочараност и загриженост кај значителен дел од јавноста. Оваа реакција се појави и покрај широко распространетото признание дека Балансерот бил системски злоупотребуван. Централното прашање останува дали новиот закон навистина може да ја исполни својата декларирана цел, особено во услови на континуирани политички судири во рамки на албанскиот политички блок, највидливо меѓу владејачката коалиција ВЛЕН и опозициската ДУИ.

ВЛЕН наспроти ДУИ: спротивставени наративи за правичната застапеност

ДУИ го опиша укинувањето на Балансерот како „атентат врз темелите на Охридскиот рамковен договор“. Потпретседателот на партијата, Арбен Адеми, ја обвини Владата дека ја нарушува политичката волја на Албанците и се подготвува да го поткопа Бадентеровиот принцип. Според ДУИ, овие чекори не се изолирани грешки, туку дел од намерна стратегија за слабеење на малцинските права и ерозија на мултиетничкиот карактер на државата. Партијата дополнително тврди дека Владата ги занемарила клучните аспекти од Законот за употреба на јазиците, го намалила бројот на општински советници и ја ограничила застапеноста на албанската дијаспора.

ВЛЕН, пак, возврати дека ДУИ две децении го злоупотребувала принципот на правична застапеност за зацврстување на партиската контрола преку корупција, политичка трговија и клиентелизам.

„ДУИ го користеше Балансерот за вработување на свои лојалисти; ние воведуваме закон што ќе ја врати еднаквоста и правдата“, соопшти ВЛЕН, инсистирајќи дека новото законско решение ќе воведе јасни институционални обврски и ќе ја обнови довербата на јавноста.

Вицепремиерот Изет Меџити изјави дека Балансерот не се укинува, туку се „надградува“ во поодржлива законска рамка, тврдејќи дека претходниот систем создавал контрапродуктивни резултати. Според Меџити, новиот закон има за цел да ја трансформира јавната администрација во сервис за сите граѓани, заснован на заслуги, компетентност и интегритет, наместо на партиска припадност.

Премиерот Христијан Мицкоски ја повтори оваа позиција, претставувајќи го законот како нов стандард во кој професионализмот и интегритетот ќе имаат предност пред политичката лојалност, со декларирана цел да се елиминира дискриминацијата и да се обезбеди еднаков пристап за сите граѓани.

Балансерот: инструмент на правичност или алатка за злоупотреба?

Со години, Балансерот функционираше како механизам за регулирање на етничката застапеност во јавниот сектор. Неговата првична цел беше да обезбеди правичен пристап за сите заедници, но неговата примена постојано предизвикуваше контроверзии. Првичните критики доаѓаа од граѓани кои искусиле директни неправди, по што следеа континуирани предупредувања од граѓанските организации и експертите.

ЦИВИЛ, преку серија јавни панел-дискусии под наслов „Кому му служи Балансерот?“, документираше системски слабости во методологијата, укажувајќи дека таа овозможувала злоупотреби и го зацврстувала партискиот клиентелизам. Беа евидентирани бројни случаи во кои кандидати се изјаснувале како „друга етничка припадност“ за да стекнат предност, додека институциите стануваа сè поизразито политизирани.

Во таа смисла, Балансерот често произведуваше резултати спротивни на неговата намена. Сепак, за Албанците и за помалите заедници тој остануваше единствената опиплива институционална гаранција за пристап до вработување во јавниот сектор. Затоа, неговото укинување носи не само административна, туку и симболична и политичка тежина.

Нов закон: решение или почеток на нови ризици?

Во јуни, Владата го усвои Нацрт-законот за соодветна и правична застапеност, со кој за првпат се воведува системска законска рамка за уредување на правичната застапеност. Законот ги обврзува сите јавни институции да го почитуваат принципот на правична застапеност и воспоставува координативно тело, предводено од вицепремиерот, кое треба да го надгледува спроведувањето.

Меѓутоа, со укинувањето на Балансерот, институциите остануваат без конкретен оперативен механизам за обезбедување пропорционална застапеност. Законот ја префрла одговорноста кон политичка дискреција, со што се создава простор за селективна примена. Оваа загриженост е дополнително засилена од фактот што ВЛЕН со месеци тврдеше дека законот е „подготвен“, додека неговата изработка беше доверена на контроверзни фигури блиски до владејачкиот естаблишмент, меѓу кои и професорката Тања Каракамишева. Овие околности отвораат легитимни сомнежи дали законот е дизајниран да промовира еднаквост — или да ја консолидира контролата на новата политичка елита.

Правична застапеност: декларација или реалност?

И покрај официјалните уверувања, едно суштинско прашање останува нерешено: дали новиот закон навистина ќе гарантира правична застапеност за сите заедници, или претставува уште еден политички експеримент што ги отстранува конкретните заштитни механизми, нудејќи само декларативни обврски?

Без јасен и спроведлив механизам споредлив со Балансерот, законот ризикува да остане симболичен, подложен на селективна примена и идни злоупотреби. Иако воспоставува формална рамка за правична застапеност, неговата вистинска вредност ќе се мери исклучиво преку имплементацијата.

Доколку политичката волја и институционалниот надзор се покажат како недоволни — или самите бидат инструментализирани — законот може да остане само хартиена гаранција, неспособна да обезбеди вистинска еднаквост или суштинска застапеност на сите заедници во јавната администрација.