Прашањето дали руското општество сноси одговорност за постапките на Владимир Путин е постојано поставувано од почетокот на целосната инвазија на Русија врз Украина. Оваа дебата не е ограничена само на Источна Европа; таа активно циркулира и во западните политички и академски кругови. Честопати, таа создава утешна илузија: изворот на денешните закани што доаѓаат од Русија е само Путин, додека руското општество останува само исплашено, замолчено и затоа ослободено од одговорност.
Ова не е повик за колективна казна. Тоа е дискусија за морална и политичка одговорност – концепти со кои демократските општества се соочиле претходно и не можат да си дозволат селективно да ги заборават денес, пишува Арчил Џангирашвили во опинион текст објавен на Кијив Индипендент.
Еден од најчесто повторуваните аргументи сугерира дека Русите не можат да бидат одговорни затоа што живеат во страв и затоа не се во можност да му се спротивстават на режимот.
Но, ако само стравот беше доволна основа за ослободување од одговорност, истата логика би се применила и на германското општество за време на нацистичката ера. Стравот постоел и тогаш. Исто така и неистомислениците. Сепак, историјата не заклучила дека одговорноста лежи исклучиво на Адолф Хитлер.
Идејата дека руското општество е во голема мера невино не е неутрална хуманитарна позиција.
Во пракса, тоа функционира како дел од поширокиот екосистем на хибридно војување и пропаганда во Русија. Со индивидуализирање на вината и колективизирање на жртвата, овој наратив ја штити политичката култура што овозможила повторени акти на агресија надвор од границите на Русија.
Оваа непријатна вистина ја признаваат дури и некои истакнати руски културни личности кои се противат на војната.
Во едно интервју, рускиот музичар Андреј Макаревич постојано беше прашуван дали е фер да се наметне одговорност на оние кои не ја поддржуваат војната. Неговиот одговор беше впечатливо директен: да, одговорноста се протега дури и на оние кои се противат на Путин.
Суровата реалност е дека колективните политички избори често влијаат на оние кои лично не се согласуваат со нив. За време на нацистичката ера, многу Германци го сметале масовното убиство за неописливо зло, но и тие живееле со последиците од колективната политичка траекторија што не успеале да ја спречат.
Сепак, одговорноста не подразбира автоматски казна. Тоа подразбира признание, морална јасност и последици – вклучувајќи санкции, изолација и демонтирање на деструктивните политички традиции. Без одговорност, не може да има значајна трансформација.
Ова води до подлабоко и позагрижувачко прашање: кој точно го сочинува таканаречениот „руски народ“?
Кога коментаторите зборуваат за „народот“, тие често мислат на едно од две работи. Првото е категорично: повеќето Руси го поддржуваат Путин, гласале за него или барем не прават ништо за да ги спречат злосторствата извршени во Украина. Од оваа перспектива, тие не се само пасивни набљудувачи, туку учесници – без разлика дали се активни или тивки – во систем што произведува масовно насилство.
Второто толкување е помеко и многу попопуларно на Запад. Го прикажува самото руско општество како жртва: население кое ниту го избра Путин ниту ја поддржува војната, туку останува неподвижно од страв. Овој став генерираше погодна формула: Русите можеби го мразат Путин, но ја сакаат Русија.
Кога Русите велат дека се спротивставуваат на Путин, но сепак „ја сакаат Русија“, моето прашање оди подалеку: дали ја замислуваат истата географска Русија, само без Путин, или замислуваат фундаментално различна земја – земја што би ги обединила Русите како јазичен и културен народ, а не како империја што ги држи заедно освоените народи, и чија географија би била радикално различна од онаа на денешната Руска Федерација?
Оваа разлика е важна бидејќи денешната руска држава не е културно неутрален сад.
Руската територијална конфигурација е резултат на векови империјална експанзија, присилна асимилација и потиснување на неруските идентитети. Сегашната Руска Федерација опфаќа бројни народи – Чеченци, Осетијци, Авари, Јакути, Бурјати, Чукчи, Ненец, Башкири и многу други – чие инкорпорирање не било ниту доброволно ниту бенигно.
Русинот кој тврди дека се спротивставува на Путин, но гордо го мавта знамето на Руската Федерација не стои надвор од овој историски континуитет. Тоа знаме не е само симбол на државност; тоа е политички наследник и на Руската Империја и на Советскиот Сојуз.
Тоа отелотворува освојувачки војни, анексии и негирање на правото на народите на самоопределување. Да се идентификува со него, а воедно да се отфрли системот што го претставува, е контрадикција што не може да се реши само со реторика.
Значи, прашањето е дали оваа војна е и резултат на години неактивност. Неактивност што беше видлива и неоспорна долго пред февруари 2022 година: во Абхазија, во Чеченија, во Грузија од 2008 година и во анексијата на Крим.
Не беше ли оваа катастрофа овозможена со постојаното свртување на погледот?
Во реалноста, постои само една Русија: држава која е наследничка на насилно минато и политичка култура изградена врз империјален континуитет.
Русија која се претставува како цивилизациско единство, додека ја отелотворува присилната кохезија на освоените нации. Додека оваа илузија не се разруши – и во Русија и во умовите на оние кои сè уште веруваат во неа во странство – прашањето за одговорноста нема да исчезне.
Текстот е личен став на Авторот. Авторот е грузиски адвокат и академик специјализиран за право, политичка етика и човекови права.
Подготви: М. Д.
