ЉУБОМИР КОСТОВСКИ
Вознемирувањето што го почувствува веројатно секој човек оваа Нова година, оној кој верува во либералните вредности кога тие се сериозно потресени и внесени во некаков ќорсокак, често пати е придружено и со сознанието дека најголем дел од младите, образовани и способни да расудуваат млади луѓе кај нас, често и млади двојки од сите етникуми бегаат во богатите земји на Западот со убедување дека заслужуваат мир. Тие често ова го коментираат во стилот „сакам да заминам некаде кад политиката нема да ме интересира“!
Гледате дека се работи за луѓе со добра работа, повеќе од пристојна егзистенција, со мали дечиња кои успале да добијат место во градинка, ама на кои сепак „им пукнал филмот“. Тие просто мислат дека заслужуваат за својата работа да имаат викенд или доцно попладне/рана приквечерина во која нема да го пуштаат со непријатни претчувства телевизорот и да ги гледаат вестите што ќе им донесат – несоница!
Каде оди оваа земја, ќе се прашуваат во прекинатите соништа, и ќе ја чукаат главата за настаните во кои тие, рака на срце, во огромно мнозинство и онака не учествуваат, често ниту со малиот прст, што се вели.
Оваа нивна илузија кога ќе ја сменат адресата и државата често се разбива од тамошното секојдневие, ако ништо друго од големата осаменост и отуѓеност која се обвива околу нив, онаму каде нивната инвентивност и стручност е единствената сламка што ги врзува со новата средина. Всушност, таа нивна надеж е идентична со онаа со која се градела сликата за посмртниот нов живот таму во рајот, каде и да се наоѓа. Едната е во недопирливоста на болот, а втората во отсуството на овоземните секојдневни грижи.
Мојата одамна покојна баба Крстана задгробниот живот за во кој таа мислеше дека веќе има извадено пасош за во рајот, го замислуваше како престој на една зелена ливада со едно дрво со голема крошна под кој таа ќе си постеле веленце и ќе води разговори со својот веќе одамна покоен роднина Петре. А денес си велам – за што тие, како роднини, би можеле да говорат, ако не за заеднички спомени. Ама можат ли тие да бидат безгрижни, дали нема да се врзуваат за некои неостварени работи на нивните најблиски – дали ќерката се омажила, дали синот направил куќа, нашле ли работа некои трети… Би биле ли таквите работи безгрижни или очекувано ќе бидат со грижа уште во мотивот? И колку долго тие средби би можеле да ја исполнуваат бесконечноста која им претстои на бабата Крстана и роднината Петре?
Групата Токинг Хедс има композиција во која се констатира дека „во рајот ништо не се случува“ (Heaven) и тоа е добар опис на она што од погоре си го поврзувам. Второто уметничко дело интересно во тој контекст е филмот „Контакт“ (Contact, 1997 г.) во која главната хероина (Џоди Фостер како д-р Ели Еровеј) добива шанса преку еден лет во вселената да контактира со својот татко, кого рано го загубила, ценејќи дека таа вонземска цивилизација со која таа како научник претходно контактирала ќе и овозможи, како надмоќна, да дојде и до „оној свет“ и да се види со покојникот.
Колку што се сеќавам, во една навистина добро осмислена сцена таа накусо се сретнува со татка си и тоа во амбиент каков што обично рајот се замислува – на песочна плажа, со палми во заднината ама сето тоа во некаква треперлива слика која јасно става на знаење дека тоа може да биде само виртуелно сознание а нема да има ништо реално во овоземска смисла или поточно ништо тактилно. Ликот се враќа назад на земјата, научниците кои ја следеле констатирале дека одреден кус временски приод била надвор од контактот со операторите кои ја следеле и таа останала без никаков доказ за она што го раскажувала како свое доживување! Но оние кои размислувале околу реализација на проектот многу јасно го осмислиле дека како единствено можен тој свет, каде треба да се најдат милијарди луѓе и евентуално да бидат во некаков контакт со било кого, па и да уживаат во една строго релативна смисла во она што секој поединечно го замислува како задоволувачки амбиент.
Просто, тоа може да е само виртуелно доживување. Кое секако може и да здодее, нели?
Во еден друг филм (ветувам – последен пример) „К-пакс“ (K-PAX, 2001) со Кевин Спејси, што неделникот „Глобус“ (печатеното издание) го подари на читателите во ЦД-формат, опишува како на планетава се враќа човек од друга планета кој на стручњаците им објавува дека покојниците се „трансферираат“ на други планети, во нови соѕвездија (еден вид на просторна реинкарнација, но во истото тело) што во разговорот со некои колеги, сега и обајцата покојни, служеше како одлична варијанта за втор живот, бидејќи, ако ништо друго ќе ни овозможи да испиеме заедничко кафе секое утро!
Овој вовед не е посветен на никакви религиски теми или за судбината на нашите нови иселеници, туку за нешто што значи одбрана на правото дома да имаме пристоен и достоинствен живот. Да речеме во дешифрирање на она што навистина значи „да имаш среќа во оваа година“, што како стандардна формула луѓето си ја упатуваат овие денови еден на друг, на секое сретнување.
Белградскиот новинар Миќа Вујичиќ тоа го дефинира веднаш како „(создавање) на политичка клима карактеризирана со помалку театралност и повеќе сериозност. Граѓани кои ќе се спротивстават на заведувањето на стравот и повторно ќе откријат како да си веруваат едни на други. Дека младите луѓе ќе продолжат да веруваат дека нивните постапки се важни, дури и кога светот изгледа рамнодушен“. Веднаш сакав да поверувам дека текстот е напишан не само заради ситуацијата во неговата земја, со која имаме многу сличности во дефиницијата на позицијата на граѓанинот од страна на моментната власт, туку и дека е поттикната од сето што се случува во светот. Особено, како што наведува авторот, повод е нападот на руската армија на Украина. Сега, оваа Нова година, поводите се најмалку дуплирани, нели.
Тој не крие дека бил инспириран од содржината на книгата која ја читал – „Филозофија на надежта“ на норвешкиот автор Ларс Ф. Х. Свендсен. Или поконкретно, инспириран е од отпорот кој го дава украинскиот народ, „кој покажал вистинска и инспиративна надеж во спротивставувањето на демонстрацијата на руската супериорност и напорот да останат слободни“.
Практично – либералната демократија е значајна тема во книга за надежта. Или поконкретно – не може да се мисли на некаква апстрактна среќа, туку на живот во општество во кое е вткаена пропорција: треба да постои воздржување од грандиозност (значи, не сме четврта земја по напредок во Европа, да заборавиме на такви размисли и гестови), туку да се прифатат и ограничувањата што не се својствени на човекот и неговата психолошка структура! Таа пропорција се смета за клучна, а се наоѓа само во либералната демократија како политички систем изграден врз претпоставката дека поединците имаат способност да расудуваат, да си веруваат едни на други и да соработуваат во услови на плурализам. „Ако надежта, во својата суштина, е верување дека иднината содржи можности кон кои треба да се стремиме, тогаш либералната демократија претставува една од ретките политички рамки што всушност го операционализираат таквото гледиште во животот на колективот“.
Тоа некако значи, како наведени примери, дека луѓето можат да не се согласуваат без да станат непријатели; дека институциите можат да го насочат конфликтот кон мирни процедури; и дека иднината може да се обликува со бавната работа на компромисот. Надежта наоѓа плодно живеалиште во таков систем, бидејќи, не бара совршенство. (Да додадеме, имаме полесен начин да стигнеме до овоземниот рај, бидејќи оној другиот, иако симплифициран во квалификациите, инсистира на веќе дефинирано совршенство, макар и етичко, нели).
Наместо тоа, според авторот Свендсен, надежта бара од нас да дејствуваме во неизвесност, без гаранции, но со верување дека иднината е барем делумно отворена за нашите напори. Падот на либералната демократија, затоа, не е само политичка криза, туку и стеснување на хоризонтите за значајно колективно дејствување.
Кога пишува за надежта и спојот со либералните погледи на општеството, Свендсен поаѓа од тоа дека и терминот како надеж, оптимизам или песимизам се релативно нови. Настанале во 18 век и во дебатите водени тогаш се исмејувани со навредливи зборови, „нешто како што се користат неолибералниот и постмодернистичкиот во последно време“, се наведувале тогаш?
Термини како неолиберален и постмодернистички честопати функционираат како општи навреди и денес, потенцира овој автор. Овие етикети престануваат да функционираат како аналитички категории и стануваат реторичко оружје. Таа промена е симптоматска за она што го гледам како поширока културна промена: онаа на сомневање во можноста за несогласување со добра намера. „Кога етикетите ги заменуваат аргументите, граѓаните ја напуштаат бавната работа на меѓусебно разбирање во корист на племенската идентификација. А кога политичките племиња стануваат епистемолошки племиња – секое со свои вистини – надежта станува потешка, бидејќи, бара заеднички свет, или барем можност за негово постоење“.
Може да се претпостави дека пренесувачот на делото на Свендсен, Миќа Вујичиќ бил импресиониран и од она што се случува низ белградските улици, веќе неколку години по ред, а последните 14 месеци поинтензивно. Тој вели дека клучот за разбирање на темата е во несогласувањето на граѓаните во функција на опстојувањето на либералната демократија. А граѓаните мора да имаат надеж дека можат да влијаат врз општеството за тоа да се движи во посакуваната насока. „Граѓаните мора да веруваат дека има смисла да се ангажираат политички, дури и ако не секогаш го добиваат она што го сакаат. Без надеж, постои само политичка апатија. Во безнадежноста, човекот станува парализиран, отсечен од суштинските можности. Секоја надеж што бледнее, ве остава со хоризонт на помалку значајни можности, а ако надежта целосно исчезне, тој хоризонт се затвора“.
Она што е секако важно според Свендсен е надежта да може да се гледа како израз на слобода – идејата дека не сме целосно на милост и немилост на околностите, но секогаш можеме до одреден степен да ја надминеме ситуацијата во која се наоѓаме.
Ова нè доведува до сложеното прашање на довербата. И на отсуството на страв, бидејќи, оние кои ќе прифатат борба за подобро отсуство ќе наидат на политичари кои најчесто го шират стравот. Можната закана не мора да се оствари, но ефектот е многу веројатен – стравот го стеснува умот; го намалува хоризонтот на можностите. Кога луѓето се вознемирени – економски, културно, егзистенцијално – тие стануваат помалку способни да толерираат двосмисленост и се повеќе спремни да се доверат на личности кои ветуваат сигурност. Политичарите кои тргуваат со страв го разбираат ова совршено.
„Тие измислуваат закани или ги зголемуваат оние што веќе постојат, но се мали; го претставуваат светот како бојно поле помеѓу ’нас’ и ’нив’; и се нудат себеси како единствени заштитници на народот. Во таква клима, вистината станува второстепена. Стравот создава психолошка зависност: човекот му верува на лидерот не затоа што неговите изјави се веродостојни, туку затоа што неверувањето му изгледа премногу опасно. Особено е загрижувачки што стравот, за разлика од надежта, не изгледа дека бара оправдување!“.
Вујичиќ им советува на српските студенти – не ја фрлајте надежта – усовршете ја. Надежта без искуство е импулсивна; искуството без надеж се претвора во цинизам. Општествата имаат потреба од поединци кои можат да ги спојат двете, кои го задржуваат верувањето дека иднината може да биде подобра, но кои исто така ја разбираат бавната, неуредна и честопати обесхрабрувачка реалност на политичките промени. Исто така, би советувал да се избегнат две стапици. Првата е искушението да се гледа надежта како гаранција за успех: Ако протестираме доволно силно, ќе победиме. Никогаш не постои таква гаранција. Вистинската надеж функционира без гаранции. Друга стапица е верувањето дека надежта е реална само кога е сеопфатна. Всушност, политичката надеж мора да коегзистира со разочарувањето. Можеме да губиме битки без да ја изгубиме надежта; всушност, најзрелите форми на надеж доаѓаат до израз само кога светот се спротивставува на нашите напори.
Тој се повикува на зборовите на американскиот политички филозоф Џон Ролс, цитиран во делото на Свендсен, кој теоретизирал за реалистична утопија. „Поентата е да се држи под контрола тенденцијата кон идеализација. Сепак, нашите политички надежи мора да ги прифатат луѓето какви што се, а не да имплицираат целосна трансформација на човечката природа. Либералната демократија се чека умерено, за она што е реално возможно?
Ова нè доведува до идејата за реалистична утопија, како онаа што ја опишал Џон Ролс. Тој тврди дека политичката филозофија не треба да се препушта на фантазии за совршенство; наместо тоа, треба да истражува што е реално возможно под поволни, но сепак веродостојни услови. Таквиот пристап е длабоко компатибилен со смисолот на надежта – та мора да ја ублажи тенденцијата кон идеализација. Прифаќањето на луѓето какви што се не значи предавање на песимизмот, туку признавање дека надежта мора да биде компатибилна со човечката несовршеност. Ова е исто така во согласност со мојот поглед на либералната демократија: не треба да очекуваме таа да донесе рај, ниту треба да ја напуштиме кога не нè задоволува.
Што треба да содржи, значи, честитката за Новата 2026 година? Песимизмот ги исклучува можностите пред тие и да се појават; го штити човекот од разочарување, но само со гарантирање на стагнацијата. Од друга страна, умерениот оптимизам е подготвеност да се прифати неизвесноста, додека се одлучува да се дејствува како да се можни значајни исходи. Не станува збор за верување дека работите ќе одат добро, туку за верување дека вреди да се вложат напори дури и кога успехот е неизвесен.
Специјално за ЦИВИЛ Медиа | Сите права се задржани.
