Се навршуваат три децении од потпишувањето на Дејтонскиот мировен договор — документот што го запре најкрвавиот европски конфликт по Втората светска војна и ја обликуваше политичката архитектура на денешна Босна и Херцеговина. Триесет години подоцна, Дејтон останува темел на државното уредување, но и извор на длабоки политички спорови, различни толкувања и нерешени прашања кои сè уште ја определуваат стабилноста и иднината на земјата.
Почеток и природа на војната (1992–1995)
Војната во Босна и Херцеговина (1992–1995) започна по распадот на Југославија и прогласувањето независност на БиХ, во услови на засилени националистички проекти во Србија и Хрватска. Конфликтот брзо прерасна во трипартитна војна меѓу бошњачките, српските и хрватските вооружени сили, со директна политичка и воена поддршка од Белград и Загреб за нивните локални сојузници. Опсадата на Сараево, масовните протерувања, етничкото чистење, логорите и бројни злосторства — меѓу кои и геноцидот во Сребреница — ја вброија оваа војна меѓу најкрвавите во Европа по 1945 година. Војната одзеде над сто илјади животи и остави милиони луѓе без дом.
До средината на 1995 година, сојузот меѓу Бошњаците и Хрватите, нивните здружени воени операции, како и воздушните напади на НАТО против силите на Република Српска, ја сменија динамиката на теренот и овозможија почеток на сериозни мировни иницијативи.
Патот кон преговори и дипломатскиот притисок (август–октомври 1995)
Под силен американски дипломатски притисок, страните беа повикани на преговори во базата Wright-Patterson во Дејтон. Разговорите беа тешки, особено поради прашањата за територијалните разграничувања и идното институционално уредување. На 21 ноември 1995 година беше парафиран рамковниот договор, а официјалното потпишување следеше во Париз.
Текот на процесот започна на 29 август 1995 година, кога беше постигнат договор со кој Сојузна Република Југославија беше формално овластена да преговара и да потпишува делови од мировниот план во име на РС, со експлицитна обврска строго да го спроведува секој договор подоцна. Тоа беше пресвртница: меѓународната заедница го одби учеството на раководството на РС (Караџиќ, Краишник), а Слободан Милошевиќ ја презеде целосната одговорност за преговорите.
Документите што ја поставија рамката за Дејтон
Во неделите што следеа, беа договорени неколку клучни документи кои подоцна ќе станат основа на Дејтонскиот договор:
Основните принципи објавени на 8 септември 1995 година – првата политичка рамка за организирање на повоена БиХ.
- Договор за прекин на огнот од 14 септември 1995 година – привремено прекинување на борбите по интензивните напади на НАТО и промените во односите на терен.
- Договорени изменети принципи од 26 септември 1995 година – разјаснување на територијалната и уставната рамка за преговори.
Договор за целосно прекинување на непријателствата од 5 октомври 1995 година – документ што создаде минимална стабилност потребна за делегациите да се затворат во Дејтон и да преговараат без активни борби во позадина (патем, за време на агресијата беа договорени 34 примирја; ниту едно не траеше).
Сето ова ја сочинува „првата половина“ од патот кон мирот — процесот што се одвиваше пред меѓународната конференција во Дејтон, но без кој самиот договор не можеше да биде создаден.
Улогата на контакт групата и американската дипломатија
Во текот на септември и октомври 1995 година, светските сили (особено САД и Русија), собрани во Контакт групата, извршија притисок врз лидерите на трите страни да присуствуваат на преговорите. Преговорите започнаа со нацрт на клучните точки презентирани од САД, во тим предводен од советникот за национална безбедност Ентони Лејк, кој во периодот од 10 до 14 август 1995 година ги посети Лондон, Бон, Париз и Сочи, каде се консултираше со рускиот министер за надворешни работи Андреј Козирјев. Тимот на Лејк го презеде меѓуагенциска група на САД, предводена од помошникот државен секретар Ричард Холбрук.
Зошто Дејтон? Избор на изолирана локација за мир
Изборот на Дејтон како место за мировните преговори произлегол од желбата на американските посредници, предводени од Ричард Холбрук, да обезбедат изолирана локација каде делегациите нема да можат да избегаат, да одолговлекуваат или да одржуваат паралелни контакти со медиуми.
Тројцата лидери — Милошевиќ, Изетбеговиќ и Туѓман — веќе прифатиле строги услови:
- да останат во САД колку што треба,
- да имаат целосни овластувања за потпишување договор,
- да немаат медиумски настапи.
Како најсоодветни се покажале воените бази поради изолацијата, безбедноста и капацитетот. Од неколкуте кандидати, воздушната база Рајт-Патерсон во Охајо беше избрана како најдобра.
Три недели интензивни преговори зад затворени врати
На Дејтонските преговори учествуваа клучните политички лидери на конфликтот: Изетбеговиќ, Силајџиќ и Шаќирбеговиќ за БиХ, Туѓман и Граниќ за Хрватска, и Милошевиќ со Милутиновиќ за СР Југославија. Милошевиќ настапуваше и како преговарач на „босанските Срби“, бидејќи САД го исклучија врвното раководство на Република Српска од процесот.
Преговорите траеја три недели, во атмосфера на исцрпеност, длабоки несогласувања и силна американска посредничка работа.
Парафирањето во Дејтон и потпишувањето во Париз
Дејтонскиот мировен договор, покрај прекинот на огнот и новото уставно уредување на БиХ, постави јасни принципи за меѓудржавните односи, засновани врз Повелбата на ОН, Хелсиншкиот акт и документите на ОЕБС.
Толкувањето на договорот му беше доверено на Канцеларијата на високиот претставник (OHR).
Договорот беше парафиран на 21 ноември 1995 година, а формално потпишан во Париз на 14 декември 1995 година, во присуство на највисоките светски лидери.
Изгубениот оригинал и понатамошниот политички развој
Еден од најнеобичните аспекти е исчезнувањето на оригиналниот примерок: до 2008 година беше утврдено дека БиХ повеќе не го поседува. Во 2017 година беше најден документ на Пале, понуден за продажба за 100.000 КМ, но испадна дека не е оригинал. Франција достави заверена копија — единствениот валиден примерок денес.
Дејтон триесет години подоцна: меѓу мирот и новите тензии
За време на изминатите три децении, бројни политички иницијативи се обидоа да го модернизираат Дејтонскиот уставен модел, но ниедна суштинска реформа не успеа. Меѓународни претставници често оценуваат дека Дејтон ја исполнил својата примарна цел — да го запре војниот конфликт — но дека неговата сложена и нефункционална структура го ограничува политичкиот развој на државата. Спротивно на тоа, политичките структури во Република Српска упорно се повикуваат на „изворниот Дејтон“, остро спротивставувајќи се на секоја идеја што би ги зајакнала заедничките државни институции.
Како резултат, Дејтон остана рамка со која секој политички актер во БиХ маневрира во согласност со сопствените цели: за некои тој е инструмент за одбрана на државноста, за други штит за ентитетска автономија. Денес, речиси триесет години подоцна, државата продолжува да се соочува со предизвици како национализам, ревизионизам, негирање на геноцидот и сецесионистички пораки од Република Српска, што покажува дека иако мирот може да се постигне еднократно, неговото долгорочно одржување бара постојана политичка зрелост и демократска посветеност.
Подготви: Д. Тахири
Користени извори: Регионални медиуми, Википедиа, ВИ
