Клучни наоди
Уредите за идентификација со отпечаток од прст повторно се покажаа како најслабата алка во изборниот процес, без да ја зголемат довербата и ефикасноста како што беше најавено.
Проблемите не се само технички, туку укажуваат на длабоки и системски институционални слабости: лошо планирање, недоволно тестирање, слаба имплементација и нејасна одговорност.
Основните проблеми присутни од 2021 година (обука, подготовка, планови за вонредни ситуации, надзор) остануваат нерешени.
Забележани се сериозни прекршувања на тајноста на гласањето, вклучувајќи читање на имиња на глас, неправилно поставени кабини и влијание врз гласачите од изборни одбори.
Регистрирани се произволни и неконзистентни толкувања на законите, што довело до попречување на работата на набљудувачи и новинари.
Овие појави ја поткопуваат транспарентноста, отчетноста и кредибилитетот на изборите.
Инцидентите не се изолирани, туку укажуваат на широка култура на непрофесионализам, негрижа и институционална неказнивост.
Уредите за идентификација со отпечаток од прст, воведени со декларирана цел да ја зголемат довербата, безбедноста и ефикасноста на изборниот процес, уште еднаш се покажаа како најслаба видлива алка во изборниот механизам. Сепак, недостатоците забележани за време на локалните избори во 2025 година укажуваат на проблем кој оди многу подалеку од технологијата. Наместо да ја зајакнат довербата во интегритетот на изборите, повторените нефункционирања на уредите ги разоткрија трајните и широко распространети слабости во институционалниот капацитет, вклучително и недоволно планирање, недоволно тестирање, слаба имплементација и отсуство на јасно доделена одговорност.
За време на двата круга на гласање, набљудувачите на ЦИВИЛ регистрираа дефекти, доцнења и долги редици на избирачките места во повеќе општини низ земјата. Во бројни случаи, гласачите беа принудени да чекаат подолг период не само поради технички дефекти, туку и поради неправилно ракување со опремата и отсуство на јасни, доследно применувани процедури за постапување при дефекти. Наместо доверба и ефикасност, технологијата создаде конфузија, фрустрација и, во некои случаи, јавен потсмев — поткопувајќи ја самата цел поради која беше воведена.
Во вториот круг од изборите, бројот на пријавени технички проблеми беше помал. Ова намалување, меѓутоа, не треба да се толкува како доказ за системско подобрување. Тоа во голема мера беше резултат на поголем индивидуален ангажман од страна на изборните одбори и фактот дека гласањето се одвиваше во само една третина од општините. Основните проблеми забележани уште од воведувањето на уредите за отпечаток од прст во 2021 година — недоволна подготовка, недоволна обука, отсуство на планови за вонредни ситуации и слаба институционална контрола — остануваат нерешени. Повторливото појавување на истите пропусти низ повеќе изборни циклуси не укажува на случајни грешки, туку на институционален неуспех да се учи од искуството, и покрај повторените предупредувања и документираните недостатоци.
Техничките слабости дополнително беа влошени со прекршувања на тајноста на гласањето, забележани на бројни избирачки места. Набљудувачите на ЦИВИЛ документираа случаи во кои имињата на гласачите се читаа на глас, гласачките кабини беа неправилно поставени, а членовите на изборните одбори директно или индиректно влијаеја врз гласачите, сугерирајќи им како да гласаат. Ваквите практики удираат во самата срж на изборниот интегритет. Тајноста на гласањето не е процедурен детал; таа е темелна демократска заштита дизајнирана да ги заштити гласачите од притисок, заплашување и одмазда.
Покрај тоа, ЦИВИЛ регистрираше произволни и неконзистентни толкувања на изборните процедури и закони од страна на членовите на изборните одбори. Во неколку случаи, овие толкувања резултираа со попречување на законската работа на акредитираните набљудувачи и новинари, и покрај тоа што нивните акредитации беа уредно издадени од Државната изборна комисија. Набљудувачите беа без оправдување испрашувани, им беше ограничено движењето или им беше оневозможено да ја извршуваат својата мониторинг-улога, додека новинарите се соочуваа со неоправдано мешање при известувањето од избирачките места. Овие постапки директно ја поткопуваат транспарентноста и отчетноста — суштински услови за кредибилни избори.
Земени заедно, овие инциденти не можат да се отфрлат како изолирани грешки или индивидуални пропусти. Тие одразуваат широко распространета култура на непрофесионализам и негрижа која опфаќа повеќе нивоа на изборната администрација. Оваа култура се одржува преку слаби стандарди за обука, недоволна супервизија, нејасни линии на одговорност и постојан недостиг на ефикасни механизми за отчетност. Таа дополнително се зацврстува преку институционална неказнивост, бидејќи прекршувањата и неуспесите ретко резултираат со значајни последици за одговорните.
Кога техничките алатки се воведуваат без цврст институционален капацитет, кога процедурите се применуваат селективно или неконзистентно, и кога надзорот се третира како непријатност наместо како демократска обврска, изборите ризикуваат да се претворат во вежби за контрола на штетите, наместо во израз на слободна и еднаква волја. Во таква средина, технологијата не ја зајакнува демократијата — таа ја разоткрива кревкоста на институциите на кои им е доверена нејзината заштита.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
