Со објавувањето на новиот Предлог-закон за заштита од пушењето, Владата најавува најрадикално затегнување на правилата досега. Целта, според Министерството за здравство, е јасна: заштита на јавното здравје и намалување на бројот на пушачи во земја која со децении е на европскиот врв по консумација на тутун.
Министерот за здравство, најавувајќи ја јавната расправа, порача дека пушењето е една од водечките причини за хронични заболувања и прерана смрт, додавајќи дека државата има обврска да преземе поодлучни мерки, особено за заштита на децата, младите и непушачите. Според него, новиот закон не е казна за пушачите, туку алатка за создавање поздраво општество.
Но, зад силната реторика и европските формулации, се отвора прашањето: дали ова е вистинска здравствена реформа – или уште еден амбициозен закон што ќе остане на хартија?
Што точно предвидува законот?
Предлог-законот носи целосна забрана за пушење во сите затворени јавни и работни простории, без исклучоци – вклучително и угостителските објекти. Забраната се проширува и на електронските цигари, уредите за загревање тутун и други никотински производи.
Пушењето ќе биде забрането и:
- во близина на училишта, здравствени установи и јавни институции
- во приватни возила кога во нив има деца
- при секоја форма на јавно рекламирање и промоција на тутунски производи
Дополнително, се забранува продажба на цигари по парче и производи со ароми кои, според здравствените власти, директно ги таргетираат младите.
Казни што звучат строго – но дали ќе бидат праведни?
Законот предвидува високи парични казни – до 5.000 евра за правни лица и од 100 до 300 евра за физички лица, со можност за замена со општокорисна работа.
На хартија, казнената политика изгледа решителна. Во пракса, сепак, токму тука се појавува еден од најголемите ризици: селективна примена. Досегашното искуство со инспекциските служби покажува дека строгите правила честопати се спроведуваат нерамномерно – со толеранција кон „познатите“, а ригорозно кон другите.
Во таков контекст, високите казни лесно можат да се претворат во алатка за притисок или корупција, наместо во механизам за заштита на здравјето.
Електронските цигари: затворање на сива зона или претерување?
Вклучувањето на електронските цигари во забраната се претставува како мерка за заштита на младите, кај кои употребата на овие производи расте. Но законот не прави јасна разлика меѓу класичните цигари и алтернативните никотински производи.
Критичарите предупредуваат дека изедначувањето на електронските цигари со класичните тутунски производи, без јасна регулаторна нијанса, може да има контраефект. Наместо намалување на штетата, постои ризик ваквата политика да ја турне индустријата и потрошувачите во сивата економија, каде државата губи и контрола и приходи, а корисниците се изложени на нерегулирани и потенцијално поопасни производи.
Овој аргумент е поддржан и со меѓународни научни истражувања. Во студија објавена во списанието Nicotine & Tobacco Research (Oxford University Press) се наведува дека забраната или силното ограничување на вапинг производите ја зголемува веројатноста тие да се купуваат на нелегалниот пазар, наместо да се намали нивната употреба. Истражувањето заклучува дека „ограничувањето на легалниот пазар создава простор за нелегални канали, без суштинско влијание врз побарувачката“.
Слично предупредување содржи и документ на Европската асоцијација за вапинг (IEVA), подготвен во контекст на најавени забрани во повеќе европски земји, во случајот со Бугарија од февруари 2025 година. Во документот се наведува дека целосните забрани не го елиминираат пазарот, туку го преместуваат во нелегална зона, со зголемен ризик за потрошувачите и загуби за државата.
Репресија без превенција
Иако Министерството за здравство говори за заштита на здравјето, законот е доминантно репресивен. Поддршката за откажување од пушење – советувалишта, програми, финансиска помош за терапија – е маргинално спомната и недоволно разработена.
Во земја каде што речиси половина од населението пуши, а процентот на успешно откажување е исклучително низок, ова отвора сериозно прашање: дали државата навистина сака да помогне луѓето да престанат да пушат – или само да ги казнува?
Угостителите меѓу здравјето и опстанокот
Угостителскиот сектор, особено во помалите градови, веќе изразува загриженост дека целосната забрана за пушење во затворени простории може да доведе до пад на прометот. Иако ваквите аргументи се слушаат и во други земји, таму често биле придружени со јасни транзициски мерки – нешто што во овој предлог-закон отсуствува.
Добра намера, слаби механизми
Новиот Закон за заштита од пушењето повикува на легитимни здравствени аргументи. Но, без:
- сериозен и независен инспекциски надзор
- транспарентна примена без селективност
- реална поддршка за откажување од пушење
постои опасност тој да се претвори во уште еден пример на добра политика со лоша примена.
Во земја со хронична недоверба во институциите, најголемиот тест за овој закон нема да биде неговото усвојување, туку – дали граѓаните ќе поверуваат дека овојпат правилата важат за сите подеднакво.
Подготви: Б. Ј.
