Претседателот Доналд Трамп во понеделникот ненадејно објави дека САД и Иран се подготвени да започнат директни разговори за нуклеарната програма на Техеран, но министерот за надворешни работи на Иран рече дека разговорите во Оман ќе бидат индиректни, пренесува Ројтерс.
Како дополнителен знак за тешкиот пат до каков било договор меѓу двата геополитички непријатели, Трамп издаде остро предупредување дека доколку разговорите бидат неуспешни, „Иран ќе биде во голема опасност“.
„Имаме директни разговори со Иран и тие започнаа. Ќе оди во сабота. Имаме многу голем состанок и ќе видиме што може да се случи“, им рече Трамп на новинарите во Овалната соба за време на средбата со израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху кој е во посета на земјата.
„И мислам дека сите се согласуваат дека би било подобро да се постигне договор“, рече Трамп.
Тој додаде дека саботните разговори со Иран ќе бидат на многу високо ниво, без да дава детали. Тој одби да каже каде ќе се одржат разговорите, но ја задржа можноста да се постигне договор.
Иранскиот министер за надворешни работи Абас Аракчи објави на X дека индиректните разговори на високо ниво ќе се одржат во Оман, додавајќи: „Тоа е исто толку можност колку што е тест. Топката е на теренот на Америка“.
Во вторникот, државните медиуми на Иран соопштија дека разговорите ќе ги водат Аракчи и американскиот претседателски претставник Стив Виткоф, со посредство на министерот за надворешни работи на Оман, Бадр ал-Бусаиди.
Соединетите Држави и Иран имаа индиректни разговори за време на мандатот на поранешниот претседател Џо Бајден, но тие постигнаа малку или воопшто напредок. Последните познати директни преговори меѓу двете влади беа под тогашниот претседател Барак Обама, кој го предводеше меѓународниот нуклеарен договор од 2015 година, кој Трамп подоцна го напушти.
Предупредувањата на Трамп за воена акција против Иран ги затрупаа веќе напнатите нерви низ Блискиот Исток по отворената војна во Газа и Либан, воените напади врз Јемен, промената на раководството во Сирија и израелско-иранската размена на оган.
Трамп, кој го засили американското воено присуство во регионот откако ја презеде функцијата во јануари, рече дека претпочита договор за иранската нуклеарна програма наместо вооружена конфронтација и на 7 март рече дека му пишал на врховниот лидер ајатолахот Али Хамнеи за да предложи разговори.
Иранските власти тогаш рекоа дека Техеран нема да биде малтретиран во преговорите.
„Иран не може да има нуклеарно оружје и ако разговорите не бидат успешни, всушност мислам дека тоа ќе биде многу лош ден за Иран“, рече Трамп во понеделникот во Овалната соба.
Директните разговори нема да се случат без експлицитно одобрение на Хамнеи, кој во февруари рече дека преговорите со САД „не се паметни, мудри или чесни“.
Иран фаворизира индиректни преговори
Неколку часа пред објавата на Трамп, портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи Есмаил Багаи рече дека Иран чека одговор на САД на предлогот на Техеран за индиректни преговори. Тој рече дека Исламската Република верува дека дава дарежлива, одговорна и чесна понуда.
Откако Трамп зборуваше, висок ирански функционер, кој сакаше да остане анонимен, изјави за Ројтерс:
„Разговорите нема да бидат директни… Тоа ќе бидат со посредство на Оман“.
Оман, кој одржува добри односи и со САД и со Иран, е долгогодишен канал за пораки меѓу ривалските држави.
Иранскиот „Нурњуз“, поврзан со највисокото безбедносно тело на земјата, ја опиша изјавата на Трамп за планираниот директен состанок како дел од „психолошката операција чија цел е да се влијае на домашното и меѓународното јавно мислење“.
Вториот ирански функционер, кој сакаше да остане анонимен, рече дека во текот на викендот имало рок од околу два месеци за да се постигне договор, наведувајќи ги грижите дека долгогодишниот непријател на Иран, Израел, би можел да изврши сопствен напад доколку разговорите траат подолго.
Нетанјаху, кој покажа мала поддршка за преговорите на САД со Иран, рече дека ако дипломатијата може да го спречи Техеран некогаш да добие нуклеарно оружје „во целост, како што беше направено во Либија, мислам дека тоа ќе биде добра работа“.
За време на неговиот мандат 2017-2021 година, Трамп ги повлече Соединетите држави од договорот од 2015 година меѓу Иран и светските сили дизајниран да ја ограничи чувствителната нуклеарна работа на Иран во замена за олеснување на санкциите. Трамп, исто така, повторно воведе опсежни санкции на САД.
Оттогаш, Иран далеку ги надмина границите на тој договор за збогатување ураниум.
Западните сили го обвинуваат Иран дека има тајна агенда за развој на способност за нуклеарно оружје со збогатување на ураниум до високо ниво на фисилна чистота, над она што тие велат дека е оправдано за цивилна програма за атомска енергија.
Техеран вели дека неговата нуклеарна програма е целосно за цивилни енергетски цели.
Советот за национална безбедност на Белата куќа не одговори веднаш на барањето за детали.
Промената доаѓа во несигурно време за регионалната „оска на отпорот“ на Техеран, која ја воспостави по голема цена во текот на децении за да се спротивстави на влијанието на Израел и САД. Оската е сериозно ослабена по нападот на палестинската група Хамас врз Израел на 7 октомври 2023 година, кој го доведе Блискиот Исток во конфликт.
Хамас во Газа и Хезболах во Либан беа погодени од Израел од почетокот на војната во Газа, додека движењето Хути во Јемен беше цел на воздушни напади на САД од минатиот месец. Израел минатата година сериозно ја оштети противвоздушната одбрана на Иран.
Падот на сирискиот претседател Башар ал Асад, уште еден клучен ирански сојузник, дополнително го ослабна влијанието на Исламската Република.
Подготви: М. Д.
