КЛУЧНИ НАОДИ
- Евидентирани се повеќе случаи на попречување на работата на акредитирани набљудувачи и новинари, што сериозно ја нарушува транспарентноста и кредибилитетот на изборниот процес.
- Набљудувачите на ЦИВИЛ беа неосновано оспорувани, фотографирани, испрашувани и во одредени случаи отстранети од избирачки места, и покрај валидната акредитација издадена од ДИК.
- Постапките на дел од избирачките одбори се во директна спротивност со Изборниот законик, упатствата на ДИК и меѓународните стандарди на ОБСЕ/ОДИХР.
- Запишувањето лични податоци и фотографирањето акредитации на набљудувачи претставува незаконска и застрашувачка практика што создава притисок и го обесхрабрува независниот надзор.
- Забележани се повеќе случаи на вознемирување и попречување на медиумски екипи, вклучително и вербални напади и спречување на известувањето на или во близина на избирачките места.
- Постојаното попречување на работата на граѓанските организации и медиумите претставува не само изборен, туку и сериозен човеково-правен проблем што ја поткопува демократската отчетност.
Иако мнозинството избирачки одбори ги извршуваа своите должности совесно, ЦИВИЛ евидентираше повеќе случаи на попречување на работата на акредитирани набљудувачи и новинари, што претставува сериозен удар врз транспарентноста и кредибилитетот на изборниот процес. Независното набљудување и слободното медиумско известување не се помошни елементи на изборите; тие се суштински демократски заштитни механизми, наменети да обезбедат отчетност, да одвраќаат од злоупотреби и да ја зајакнат јавната доверба.
На повеќе избирачки места, набљудувачите на ЦИВИЛ беа неосновано оспорувани, испрашувани, фотографирани и, во некои случаи, отстранети од просториите, и покрај тоа што поседуваа валидна акредитација издадена од Државната изборна комисија (ДИК). Ваквите постапки претставуваат директно кршење на правата на набљудувачите и го поткопуваат правниот поредок што гарантира независен надзор на изборите.
Овие дејствија се во директна спротивност со Изборниот законик и со обврзувачките упатства издадени од Државната изборна комисија, кои изрично им го гарантираат правото на акредитираните набљудувачи и новинари да бидат присутни на избирачките места и да ги извршуваат своите задачи без попречување. Тие, исто така, се спротивни на меѓународните стандарди, вклучително и обврските на ОБСЕ/ОДИХР, кои го препознаваат граѓанското набљудување и медиумската слобода како суштински компоненти на слободни и фер избори. Непочитувањето на овие гаранции претставува не само процедурално прекршување, туку и повреда на демократските обврски што државата доброволно ги има преземено.
Во повеќе случаи, членови на избирачки одбори ги запишуваа личните матични броеви на набљудувачите, ги фотографираа нивните акредитации и без правна основа тврдеа дека набљудувачите „не се овластени да набљудуваат“. Ваквите практики немаат никаква основа во изборното законодавство и претставуваат јасно кршење на принципите на транспарентност. Покрај тоа, тие создаваат застрашувачка средина што го обесхрабрува надзорот и ја компромитира можноста набљудувачите слободно и ефикасно да го извршуваат својот мандат.
Покрај непосредните инциденти, ваквите практики создаваат „ладечко дејство“, обесхрабрувајќи ги набљудувачите, новинарите и граѓаните да ги остваруваат своите права во идните изборни процеси и ја ослабнуваат културата на граѓански надзор што е клучна за демократската отчетност.
ЦИВИЛ регистрираше повеќе случаи на вознемирување и попречување на медиумски екипи што известуваа од терен и јавно ги осуди овие практики во реално време, вклучително и за време на своите прес-конференции во живо на денот на изборите, и во првиот и во вториот круг на гласање. Новинарите беа вербално напаѓани од партиски активисти и, во некои случаи, директно спречувани во извршувањето на нивните известувачки активности на или во близина на избирачките места. Ваквите инциденти придонесуваат за атмосфера на страв и автоцензура, директно кршејќи ја уставно загарантираната слобода на медиумите и правото на јавноста на навремени, точни и независни информации за изборниот процес.
Попречувањето на набљудувачите и медиумите не може да се отфрли како изолирани пропусти или недоразбирања. Напротив, тоа одразува поширока култура на нетранспарентност, политизација и отпор кон надзор. Кога оние што се одговорни за спроведување на изборите го доживуваат надзорот како мешање, а не како демократска обврска, темелите на изборната отчетност се разнишуваат.
Неуспехот на институциите одлучно да одговорат на ваквите прекршувања испраќа загрижувачка порака: дека отчетноста и независниот надзор се третираат како закани, наместо како составни делови на демократското управување. Во отсуство на јасни санкции и корективни мерки, ваквите практики ризикуваат да се нормализираат, дополнително еродирајќи ја јавната доверба и стеснувајќи го просторот за демократско учество и информирана јавна дебата.
Овие практики мора да се разберат во поширок контекст на занемарување и попречување на работата на граѓанските организации и независните медиуми во земјата. ЦИВИЛ има документирано слични обрасци на попречување на набљудувачите и медиумите и во претходните изборни циклуси, што укажува на повторлив и системски неуспех да се почитува граѓанското набљудување како легитимна демократска функција. Оваа упорност не одразува само индивидуално недолично однесување, туку и институционална неспособност — или неподготвеност — да се обезбедат услови за транспарентност, надзор и ефективно остварување на основните права. Во таа смисла, попречувањето на надзорот не е само изборно прашање, туку и поширока човеково-правна загриженост што директно ја поткопува демократската отчетност.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Масовно и намерно кршење на изборниот молк (7)
